File "phong trao van than.htm"
Full path: E:/sites/Single15/tinmung2007/webroot/GIADINHTANHIEN/phong trao van than.htm
File size: 215.16 KiB (220319 bytes)
MIME-type:
Charset: 8 bit
<html>
<head>
<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=windows-1252">
<title>Phong trаo Văn Thвn11/21/2014 11</title>
</head>
<body>
<span class="tlt" style="color: rgb(0, 66, 118); display: block; font-size: 20px; font-weight: normal; font-family: arial, sans-serif; font-style: normal; font-variant: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin-left: 0px; margin-right: 0px; margin-top: 0px; margin-bottom: 10px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Phong trаo Văn Thвn</span><span class="time" style="color: silver; font-size: 11px; display: block; font-family: arial, sans-serif; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin-left: 0px; margin-right: 0px; margin-top: 3px; margin-bottom: 7px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">11/21/2014
11:34:25 AM</span><span class="desc" style="color: rgb(0, 0, 0); font-size: 11px; font-weight: bold; display: block; font-family: arial, sans-serif; font-style: normal; font-variant: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin-left: 0px; margin-right: 0px; margin-top: 3px; margin-bottom: 7px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">Khoảng
giữa thế kỉ 19, thực dвn Phбp bắt đầu dщng vũ lực đбnh chiếm đất nước ta rồi
thiết lập một hệ thống thuộc địa để cai trị vа khai thбc tаi nguyкn của nước ta.
Dвn Việt Nam đг đứng lкn chống lại quвn Phбp xвm lược. Cу thể gom cбc nỗ lực
chống ngoại xвm ở nước ta trong giai đoạn nаy vаo hai phong trаo lớn: Phong trаo
Văn Thвn vа Phong trаo Cần Vương.</span><span class="detail" style="font-size: 12px; color: rgb(0, 0, 0); display: block; font-family: arial, sans-serif; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin-left: 0px; margin-right: 0px; margin-top: 3px; margin-bottom: 7px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)"><p class="MsoNormal" align="justify" style="line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px">
<span style="font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px">Bаi
nаy nhằm tмm hiểu Phong trаo Văn Thвn, nhưng để thấy cу sự khбc biệt giữa hai
phong trаo, trước hết, xin tуm tắt vаi hаng về Phong trаo Cần Vương.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">1. Phong trаo Cần Vương</span><span class="Apple-converted-space"> </span></b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Vua Hаm Nghi bị quвn Phбp bắt tại Quảng Bмnh (Tranh vẽ. Nguồn: bellindochine)<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Э nghĩa vа nguồn gốc:</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Phong trаo Cần Vương ra đời năm 1885, sau Phong trаo Văn Thвn khoảng 20 năm.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cần vương cу nghĩa lа giъp vua. Vua đвy lа vua Hаm Nghi.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Phong trаo Cần Vương lа phong trаo sĩ phu khắp nơi, hưởng ứng Dụ Cần Vương
(nguyкn văn lа Lệnh Dục Thiкn Hạ Cần Vương) do vua Hаm Nghi ban ra, đứng lкn
chống quвn Phбp. Do đу, trкn danh nghĩa, vua Hаm Nghi lа thủ lгnh của Phong trаo
Cần vương.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong Dụ Cần Vương nаy cу đoạn như sau: “ Chỉ vм sức yếu nкn ta phải chịu nhục
kэ hoа ước (1884) với giặc Phбp đг bao nhiкu năm vа bao nhiкu lần. Với chнnh
sбch “tаm thực”, thoạt tiкn chъng cướp ba tỉnh Nam Kỳ, cтn ba tỉnh nữa sau hai
năm chъng cũng cướp nốt. Nhưng tъi tham của quвn cướp nước khфng bao giờ đầy.
Thế rồi chъng dщng thiкn phương bбch kế, khiкu khнch, gвy hấn khắp Trung Kỳ vа
Bắc Kỳ...<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Hỡi cбc trung thần nghĩa sĩ toаn quốc!<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
Hỡi cбc nghĩa dвn hảo hбn bốn phương!<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trước giờ Tổ Quốc lвm nguy, xг tắc nghiкng đổ, ai lа dвn, ai lа thần, lẽ nаo
chịu khoanh tay ngồi chờ chết?<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Hгy mau mau cщng nhau đứng dậy, phất cờ khởi nghĩa đбnh giặc cứu nước...!”
(truclamyentu.info).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Đặc điểm:</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đặc điểm của Phong trаo Cần Vương lа cбc sĩ phu khắp nơi đбp lời kкu gọi của vua
mа đứng lкn. Họ đбnh Tвy nhiều, sбt tả нt. Lгnh đạo Cần Vương ở Hương Khк lа
Đмnh nguyкn Phan Đмnh Phщng đг đưa ra chủ trương sбng suốt “Lương giбo thфng
hаnh”.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Diễn tiến:</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đкm 05.7.1885, Phụ chнnh đại thần Tфn Thất Thuyết ra lệnh tấn cфng đồn Mang Cб
của Phбp tại Huế. Cuộc tấn cфng thất bại, фng Thuyết đưa vua Hаm Nghi xuất
thаnh, chạy về chiến khu Tвn Sở ở Quảng Trị. Tại đвy, ngаy 13.7.1885, nhа vua
ban Dụ Cần Vương. Do đу, trкn danh nghĩa, vua Hаm Nghi lа thủ lгnh đầu tiкn của
Phong trаo Cần Vương.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Hưởng ứng Dụ Cần Vương, hаng chục cuộc khởi nghĩa chống Phбp đг nổ ra ở miền
Trung vа miền Bắc:<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Miền Bắc với Nguyễn Thiện Thuật ở Bгi Sậy (Hưng Yкn 1885-1889), “con hщm xбm Yкn
Thế” Hoаng Hoa Thбm (1892-1913), Ba Bao ở Thбi Bмnh (1883-1887), Lгnh Giang vа
Đốc Khoбi ở Vĩnh Yкn, Phъc Yкn, Tuyкn Quang (1892-1893), Lгnh Pha ở Đфng Triều
(1892-1893), Lгnh Tбnh ở Phъ Thọ (1890-1893), Tạ Hiện ở Thбi Bмnh.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Miền Trung, nổi bật với Phan Đмnh Phщng ở Hа Tĩnh (1885-1895), Phạm Bаnh, Đinh
Cфng Trбng, Hа Văn Mao ở Thanh Hуa (1885-1886). Ngoаi ra, cтn cу cбc cuộc khởi
nghĩa khбc với cбc thủ lгnh như: Nguyễn Xuвn Фn, Lк Doгn Nhг ở Nghệ An; Lк Ninh,
Ấm Vх ở Hа Tĩnh; Trương Đмnh Hội, Nguyễn Tử Nha ở Quảng Trị; Trần Văn Dư, Nguyễn
Duy Hiến ở Quảng Nam; Mai Xuвn Thфng, Bщi Biкn, Nguyễn Đức Nhuận ở Bмnh Định…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tại Miền Nam, khi dụ Cần Vương ban ra, thực dвn Phбp đг kiểm soбt chặt chẽ khắp
miển Lục Tỉnh, cho nкn нt cу cuộc khởi nghĩa nаo đбng kể nổ ra được.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đкm 02.11.1888, vua Hаm Nghi bị tкn phản bội Trương Quang Ngọc bắt nộp cho thực
dвn Phбp vа chъng đг đầy nhа vua sang Algйrie. Từ đу, Phong trаo Cần Vương yếu
dần.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Vua Hаm Nghi lа linh hồn của Phong trаo Cần Vương. Mất vua Hаm Nghi, phong trаo
mất э nghĩa chнnh thống, nhưng Phong trаo Cần Vương chủ yếu lа “bмnh Tвy”, cho
nкn vẫn tiếp tục hoạt động được một thời gian. Phong trаo Cần Vương chỉ chấm dứt
ở miền Trung với cбi chết của Phan Đмnh Phщng năm 1895, vа ở miền Bắc với cбi
chết của “con hщm xбm Yкn Thế” Hoаng Hoa Thбm năm 1913.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đang khi đу, Phong trаo Văn Thвn mất chнnh nghĩa dвn tộc do chủ yếu lа “sбt tả”,
cho nкn đг lụi tаn nhanh chуng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Lн do thất bại:</b><span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Sở dĩ Phong trаo Cần Vương thất bại lа vм cбc cuộc khởi nghĩa mang tнnh cục bộ
vа địa phương, chưa liкn kết với nhau thаnh một lực lượng cу hệ thống quy mф
toаn quốc.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Vũ khн, quвn nhu, quвn dụng của mỗi cuộc khởi nghĩa cтn thф sơ, thiếu thốn, thua
sъt quб xa so với quвn Phбp.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Chiến thuật, chiến lược chưa thнch hợp.</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Chнnh trị quốc nội thất bại: Lтng người li tбn bởi vм, từ triều đмnh xuống tới
hаng quan lại địa phương cũng như đa số cбc sĩ phu, đг thất sбch trong việc đối
xử tаn бc vа giết hại những người theo đạo Gia Tф. Chнnh sбch đối với cбc sắc
dвn thiểu số cũng sai lầm, khiến cho cбc sắc dвn Thбi, Mбn, Mиo, Nщng, Thổ …đi
theo Phбp vа ngăn chặn con đường tiếp liệu vũ khн từ Trung Hoa.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Chнnh sбch đối ngoại cũng phạm sai lầm lớn vм hầu như chỉ biết cầu viện quвn
Tầu. Vаo thời điểm đу, Tầu cũng hиn yếu, đг khфng cứu nổi mмnh thм cтn cứu được
ai. Hơn nữa, nước Tầu muфn đời nuфi mộng thфn tнnh nước ta, cho nкn dщ đang bị
liệt cường xвu xй, họ vẫn khфng ngừng nuфi mộng bб quyền. Một bằng chứng rх rаng
lа vаo năm 1882, vừa khi thаnh Hа Nội thất thủ, Triều đмnh Huế đг kкu cứu Bắc
Kinh, họ liền đem quвn vаo chiếm lấy cбc tỉnh phнa Bắc sфng Hồng của ta. (Xem
Nguyễn Xuвn Thọ. Bước Mở Đầu Của Sự Thiết Lập Hệ Thống Thuộc Địa Phбp Ở Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>(1858-1897).
1995. Từ trang 272 đến 292).<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">2. Dẫn nhập Phong trаo Văn Thвn<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
</b></span></span></p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-1.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-1.jpg" width="350" height="201" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
<p style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="text-align: justify; line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px">
Phong trаo Văn Thвn lа phong trаo quần chъng do cбc nho sĩ lгnh đạo.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Mục tiкu của phong trаo lа “bмnh Tвy, sбt tả” để cứu nước.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Phong trаo nаy phбt khởi năm 1864 với cuộc bгi thi của sĩ tử kм thi Hương tại
cбc trường thi miền Bắc vа miền Trung, để phản đối triều đмnh nhа Nguyễn kн Hiệp
ước năm Nhвm tuất (1862), nhượng 3 tỉnh miền Đфng Nam phần cho Phбp.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
10 năm sau, 1874, Phong trаo Văn Thвn lại bщng phбt dữ dội tại Nghệ Tĩnh (Nghệ
An, Hа Tĩnh) do фng tъ Trần Tấn vа học trт của фng lа фng tъ Đặng Như Mai lгnh
đạo. Phong trаo Văn Thвn Nghệ Tĩnh lа phong trаo nhвn dвn tự phбt, khфng phбt
khởi do lệnh của vua; ngược lại, cтn chống lại nhа vua, cho nкn đг bị tiễu phạt
do quan quвn của triều đмnh.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Năm 1885, khi Phụ chбnh đại thần Tфn Thất Thuyết, nhвn danh vua Hаm Nghi, ban dụ
Cần Vương khai mở Phong trаo Cần Vương khắp nơi, thм Phong trаo Văn Thвn nương
theo chнnh nghĩa của Phong trаo Cần Vương, lại chỗi dậy một lần nữa. Nhưng do
việc Phong trаo Văn Thвn chỉ lo sбt hại người theo đạo Gia Tф một cбc bừa bгi vа
tаn бc, cho nкn đг lаm mất uy tнn của Phong trаo Cần Vương rất nhiều vа khфng
bao lвu sau, đг bị Phong trаo Cần Vương loại ra khỏi cфng cuộc khбng chiến chống
thực dвn Phбp của toаn dвn.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">3. Văn thвn lа những ai?</b></span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Văn: Chữ, người cу học thức (Nho học). Thвn: Dải thắt lưng bằng tơ của cбc viкn
chức xưa, chỉ thư lại, thвn hаo, cбc viкn chức về hưu. Theo nghĩa rộng, Văn thвn
lа tất cả những ai cу Nho học, từ vua quan cho tới dвn. Theo nghĩa hẹp dщng cho
Phong trаo Văn thвn ở nước ta vаo khoảng giữa thế kỉ 19 thм Văn thвn lа cбc sĩ
tử, cбc nhвn sĩ hay thвn sĩ. Họ lа dвn sự, cу Nho học. Họ lа giới trung gian
giữa quan quyền với dвn. Chỉ cу họ mới đọc vа hiểu được cбc lệnh lạc, cбc niкm
yết chốn cфng đường viết bằng chữ Nho vа truyền dịch lại cho dвn. Họ khфng lа
quan, thấp hơn quan, nhưng cу vị cao hơn dвn, được dвn kнnh trọng vа nghe theo.</p>
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-2.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-2.jpg" width="350" height="256" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
<p style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="text-align: justify; line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px">
Sĩ tử lа những khуa sinh theo đường cử nghiệp. Khуa sinh đг từng đi thi mа chưa
đậu đạt gм thм gọi lа thн sinh hay thầy khуa. Đậu Nhất trường kể như chưa cу tкn
gọi. Đậu Nhị trường cу thể gọi lа Nhị trường. Đậu Tam trường mới được gọi lа Tъ
tаi. Dщ đậu Tъ tаi, việc học vẫn cтn dở dang, chưa được kể lа đг xong nợ đиn
sбch, chưa đủ điều kiện để ra lаm quan. Dвn chъng gọi cбc thн sinh đậu Tъ tаi lа
фng tъ hay thầy đồ. Cбc фng tъ nаy lа thаnh phần lгnh đạo chнnh yếu của Phong
trаo Văn Thвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nhвn sĩ hay thвn sĩ lа những vị khoa bảng khфng chịu ra lаm quan hoặc đг lаm
quan nhưng từ giг quan trường.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thфng thường, cбc Văn Thвn sống bằng cбc nghề dậy học, bốc thuốc, lаm thầy bуi,
viết đối liễn…Đời sống của họ tuy đạm bạc, nhưng họ lа những người cу uy tнn vа
dщ thế nаo họ vẫn cố gắng bảo vệ lấy cбi danh dự của giới sĩ.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cũng thuộc giới sĩ, nhưng khфng kể lа Văn Thвn, những sĩ tử đг đậu Tứ trường,
tức Cử nhвn. Thường thường những фng Cử nhвn cу được một chức quan nhỏ, kиm theo
lа địa vị vа bổng lộc. Những фng quan nаy cу thể cу chнnh kiến giống như giới
Văn Thвn, thщ Tвy, ghйt đạo Gia Tф, nhưng vм quyền lợi vа chức tước địa vị, cho
nкn hаnh động chнnh trị của họ cу khi giống, cу khi khфng giống như hаnh động
của giới Văn Thвn. Nуi đъng ra cбc quan cũng từng đi thi vа đг đỗ đạt. Cу thể
nуi họ lа Văn thвn “đаn anh”, Văn thвn “bề trкn”. Đa số họ hаnh động chнn chắn,
cу trбch nhiệm, theo luật phбp, chứ khфng tщy tiện, bừa bгi theo cảm tнnh hận
thщ riкng tư.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">4. Tại sao Văn Thвn “Bмnh
tвy Sбt Tả”?</span></b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">* Vм dị ứng do khбc biệt văn hoб, bao gồm
phong tục, tập quбn</b></p>
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-3.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-3.jpg" width="350" height="262" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
<p style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="text-align: justify; line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px">
Trong Bмnh Ngф Đạo Cбo, Nguyễn Trгi viết: “Như nước Đại Việt ta từ trước, Vốn
xưng nền văn hуa đг lвu, Nước non bờ cхi đг chia, Phong tục Bắc (Tаu)<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>cũng
khбc” (Ngф Tất Tố dịch). Nghĩa lа từ khi lập quốc, nước ta đг cу riкng một lгnh
thổ, cу riкng một nền văn hуa. Nền văn hуa của một dвn tộc bao gồm cбc sinh hoạt
phбt xuất từ vũ trụ quan vа nhвn sinh quan của dвn tộc ấy. Cу thể nhận biết vũ
trụ quan của dвn tộc Việt qua tнn ngưỡng thờ cбc vị Thần linh vа qua cбc truyền
thuyết, huyền sử, truyện cổ, văn chương truyền khẩu; cтn nhвn sinh quan dвn tộc
Việt biểu hiện qua phong tục tập quбn của người Việt.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Để hмnh thаnh một nền văn hуa riкng, người Việt cần cу ngфn ngữ hay tiếng nуi
riкng của người Việt. Rồi cũng nhờ cу tiếng nуi Việt, đг giъp cho việc trao đổi,
phбt triển, ghi nhận, diễn tả vа lưu truyền nền văn hуa đặc thщ của người Việt
được dễ dаng. Do đу, cу thể tмm thấy cбc sinh hoạt văn hуa của người Việt trong
cбc truyền thuyết, huyền sử, truyện cổ, tục ngữ, ca dao, tức lа kho tаng văn
chương truyền khẩu, kho tаng văn chương bмnh dвn (chưa cần tới chữ viết).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nhờ cу nền văn hуa riкng mа người Việt gмn giữ được truyền thống Việt, tinh thần
Việt kinh qua biết bao thăng trầm của lịch sử.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Ngoаi nền văn hуa đặc thщ ấy ra, người Việt cтn đуn nhận thкm nền văn hуa, văn
minh Trung Hoa. Thật vậy, nước ta bị Tầu đф hộ cả ngаn năm; họ đг để lại dấu ấn
sвu sắc về đủ mọi phương diện trong nền văn hуa nước ta. Đặc biệt lа việc du
nhập Tam giбo: Khổng, Lгo, Phật. Với tinh thần bao dung, rộng mở, người Việt đг
biến Tam giбo thаnh “Tam giбo đồng nguyкn”.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tam giбo đồng nguyкn cщng với Nho học đг dần dần hтa nhập với nền văn hуa đặc
thщ, cố cựu của người Việt để trở thаnh cбi mа sử gia Trần Trọng Kim (1883-1953)
gọi lа “cбi quốc tъy của mмnh” (Tựa cuốn Việt Nam Sử Lược, 1919).<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cбch nghĩ vа lối sống của người Việt đг thаnh nền nếp hаng ngаn năm như thế, đột
nhiкn phải va chạm với một hệ tư tưởng vа nếp sống xa lạ, tức đạo Gia Tф, do cбc
giбo sĩ Tвy phương mang tới.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cбc nhа truyền giбo đг mang tới một đạo giбo mới lạ về giбo thuyết, kinh sбch,
cơ cấu tổ chức, nghi lễ phụng tự, nghi lễ phong tục (tang chế, cưới hỏi…), cбc
thứ cấm kị. Trong số những điều mới lạ ấy, một số chỉ gвy tт mт, thắc mắc cho
người Việt bản xứ, nhưng cũng cу những cấm cản lаm cho một số thаnh phần người
Việt bất bмnh, như cấm đa thк, cấm tảo hфn, cấm li dị, sự khắt khe trong hфn
nhвn khбc tфn giбo, cấm dự phần vаo cбc nghi lễ cъng kiếng…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Số tнn hữu Gia Tф lъc đầu tuy cтn нt ỏi, nhưng khi theo đạo mới, họ tuвn giữ
nghiкm ngặt cбc điều được dậy bảo. Họ từ bỏ một số phong tục, tập quбn cũ; rồi
dần dần trở thаnh những nhуm nhỏ, thаnh những lаng đạo sống khйp kнn, tự cф lập
giữa đa số đồng bаo mмnh. Hậu quả lа họ phải hứng chịu phản ứng nghi ngờ, đố kị
của đa số đồng bаo.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nуi tới dị ứng vа bất bмnh văn hуa đương nhiкn thаnh phần cу học, tức lа cбc nho
sĩ, cбc Văn Thвn, lа những người hiểu biết vа э thức hơn trong xг hội, sẽ lа
thаnh phần phản khбng đầu tiкn.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">* Vм hận thщ do cбc vụ việc liкn quan tới
tнn ngưỡng vа tфn giбo</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đвy lа lн do đặc biệt nghiкm trọng. Cу thể kể ra một số vụ việc như sau:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Một lа, thбi độ quб nhiệt tмnh “đi chinh phục cбc linh hồn” của cбc giбo sĩ đг
lаm cho người bản xứ cảm thấy như đang bị xвm lăng, bị tấn cфng, bị “thực dвn”
(thế kỉ 19), mặc dщ phải nhмn nhận lа cбc vị “đầy thiện chн, quả cảm, hy sinh,
bất chấp mọi ngăn trở, dбm chết cho đức tin.” (Đỗ Quang Chнnh, S.J. Đфi Nйt Lịch
Sử Giбo Hội Cфng Giбo. Niкn Giбm 2004 GHCGVN. Nxb Tфn giбo, Hа Nội, 2004. Trang
41).</p>
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-4.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-4.jpg" width="350" height="194" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
Hai lа, cу sự dị biệt rất lớn giữa đфi bкn trong quan niệm về tнn ngưỡng thờ
cъng фng bа, tổ tiкn. Người theo đạo mới, chỉ giữ đạo hiếu theo tinh thần của
Điều răn thứ 4 “thảo kнnh cha mẹ” trong 10 Điều Răn, mа khфng thờ cъng фng bа
như một tнn ngưỡng. Đối với lương dвn, khфng thờ cъng фng bа lа một tội khфng
thể tha thứ vа đбng gọi lа loаi “cầm thъ”!<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Ba lа, trong sбch vở cũng như kinh đọc do cбc giбo sĩ soạn ra cho giбo dвn, cу
những chỗ tỏ ra kйm hiểu biết vа bất kнnh đối với cбc tнn ngưỡng vа tфn giбo vốn
đг hiện diện từ lвu đời ở Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>.
Sự bất kнnh thấy rất rх trong Chương “Ngаy Thứ Bốn: Những Đạo Vạy” trong cuốn
Phйp Giảng Tбm Ngаy của Alexandre de Rhodes (Dunglac.org).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cу thể khẳng định rằng đa số tнn hữu Cфng Giбo ngаy nay, nếu cу dịp đọc chương
sбch nаy, cũng sẽ cảm thấy bị một cъ “sốc” giống như Gs. Trần Thбi Đỉnh đг cảm
thấy trong bаi viết “Cбi Nhмn Về Phật Giбo Trong Phйp Giảng Tбm Ngаy Của A. De
Rhodes” của фng. Trong bаi viết ấy, Gs.Trần Thбi Đỉnh (một cựu linh mục vа từng
lа giбo sư cбc Đại chủng viện) nhận xйt: “Trong phần nуi về Phật Giбo tбc giả
khфng chỉ nуi sai mа cтn xuyкn tạc. Nу khфng chỉ phản бnh một sự thiếu hiểu biết
mа lа một một thбi độ thiếu tфn trọng đối với một tфn giбo khфng phải lа Ki Tф
Giбo. Một thбi độ cу lẽ phổ biến nơi cбc thừa sai phương Tвy tới truyền giбo tại
chвu Б vаo thế kỷ XVII – XVIII. Tфi khфng thể khфng nhớ lại ở đвy một đoạn kinh
“cầu cho kẻ ngoại” của thбnh Phanxicф Xavie: “Những kẻ thờ bụt thần ma qủy đang
sa xuống đầy rẫy hỏa ngục!”. (Trần Thбi Đỉnh. Cбi Nhмn Về Phật Giбo Trong Phйp
Giảng Tбm Ngаy Của A. De Rhodes. Tбc giả khфng tham dự nhưng đг gửi bаi nаy để
gуp э cho cuộc hội thảo “Hội nhập của Ki Tф Giбo tại Việt Nam qua một số tбc
phẩm vа tбc giả Cфng Giбo của thế kỷ 17 vа 18’ tổ chức vаo đầu thбng 11 năm 1995
tại Sаi Gтn).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tại sao năm 1651, Bộ Truyền giбo Rфma đг cung cấp phương tiện cho Alexandre de
Rhodes in cuốn sбch Phйp Giảng Tбm Ngаy nаy, trong đу cу những từ, những cвu,
những quy kết đбng trбch như vậy? Một lа, cу thể Bộ Truyền giбo ở Rфma, lъc đу,
vм tin tưởng Alexandre de Rhodes, cho nкn khфng nghĩ đến việc kiểm duyệt sбch.
Hai lа, dщ nghĩ tới cũng khфng cу viкn chức nаo đọc được thứ chữ mới dщng để
viết ra cuốn sбch đу. Ba lа, đъng như Gs. Trần Thбi Đỉnh đг nhận xйt trкn đвy:
Hồi đу, cбc nhа truyền giбo vа ngay cả cбc viкn chức Giбo triều Roma, một phần
vм tự tфn quб đбng về tфn giбo mмnh, một phần vм sự hiểu biết vừa нt vừa sai lạc
về cбc tфn giбo khбc trкn thế giới, cho nкn đг sinh ra thбi độ “phổ biến nơi cбc
thừa sai Tвy phương” lа bất kнnh đối với cбc tфn giбo khбc. Đấy lа chưa kể đến
quan niệm chung của người Вu chвu thời đу lа, nhờ cу những phбt kiến khoa học kĩ
thuật sớm sủa, người Tвy phương đг coi thường cбc dвn nước khбc trкn thế giới.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thбi độ bất kнnh nаy trбi ngược hẳn với tinh thần Huấn thị của Bộ Truyền giбo
Rфma. Thật vậy, chỉ sau đу 8 năm, năm 1659, khi cử 2 giбm mục tiкn khởi người
Phбp tới Việt Nam, Bộ Truyền Giбo đг ra Huấn thị rất rх rаng cho cбc nhа truyền
giбo lа phải tфn trọng văn hуa địa phương. Huấn thị viết:<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
“ Cбc vị đừng cу tмm cбch, đừng cу tмm lэ lẽ để thuyết phục cбc dвn tộc thay đổi
nghi thức của họ, tập tục vа phong hуa của họ, trừ ra những gм rх rаng lа trбi
ngược với tфn giбo vа luвn lэ (….). Đừng đem đến cho cбc dвn tộc ấy xứ sở của
cбc vị, mа chỉ đem đến đức tin, một đức tin khфng từ chối cũng khфng lаm thương
tổn cбc nghi thức, cбc tập tục của bất cứ một dвn tộc nаo, miễn lа tất cả đу
khфng cу gм lа xấu (…). Đừng bao giờ đem so sбnh tập tục của cбc dвn tộc đу với
tập tục của cбc nước Chвu Вu. Trбi lại, cбc vị hгy lаm quen với những tập tục
đу…” (Vương Đмnh Chữ. Truyền giбo ở Viễn Đфng. Từ chế độ bảo trợ sang chế độ đại
diện tфng tтa. Trнch Huấn thị của Bộ Truyền giбo gửi cho 2 vị giбm mục tфng tтa
tiкn khởi. Ttntt.free.fr/archive/dinhchuvuong.html).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">* Do ảnh hưởng việc bбch hại đạo Gia Tф của
cбc vua chъa</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tất cả những xung khắc kể trкn đг đưa tới tмnh hмnh một cuộc giao thoa văn hуa
từ khфng mấy кm thắm, dần dа trở nкn hết sức tồi tệ. Quần chъng nghi hoặc. Giới
sĩ thщ ghйt. Rồi vua chъa liкn tiếp ban ra những chỉ dụ cấm đạo; quan quyền phải
răm rắp bắt đạo theo lệnh vua chъa, thường khi cтn đi quб trớn, lạm dụng quyền
hаnh để thỏa mгn lтng thщ ghйt đạo mới hoặc để tống tiền, đoạt của. Giбo sĩ Tвy
cũng như ta vа giбo dвn đг phải hứng chịu những biện phбp khắc nghiệt: từ hạn
chế đến trục xuất, truy quйt, tщ đầy, tra tấn, bắt “quб khуa” (bước qua Thập Tự
Giб), khắc chữ lкn mặt, chйm, giết, đốt phб thбnh đường, lаng mạc vа phвn thбp
(bắt giбo dвn phвn tбn trong cбc lаng lương dвn). Thк thảm nhất lа vаo giữa thế
kỉ 19, cу những đợt, nạn nhвn lа tất cả cбc lаng Cфng Giбo trкn toаn quốc, đem
tới thương vong, mбu vа nước mắt cho hаng vạn giбo dвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Việc cấm đạo chнnh thức bắt đầu ở Đаng Trong do sắc chỉ của Chъa Sгi Nguyễn Phъc
Nguyкn năm 1625 vа ở Đаng Ngoаi do sắc chỉ của Chъa Trịnh Trбng năm 1629. Thời
Tвy Sơn cũng cấm đạo, chứ khфng phải mгi tới thời cбc vua Minh Mệnh, Thiệu Trị,
Tự Đức mới cấm đạo.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cбc tаi liệu Tвy cũng như ta đều khẳng định: suốt từ chъa Nguyễn Phъc Nguyкn năm
1625 tới thời Tự Đức, cбc chнnh quyền ban ra 53 sắc chỉ cấm đạo. Tất cả chỉ quy
kết cho người theo đạo Giatф cбc tội thuộc về văn hуa, tức lн do tфn giбo vа
phong tục, khфng hề nкu lн do chнnh trị.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Xin trнch dẫn sắc chỉ cấm đạo của Chъa Trịnh Tạc vаo thời cấm đạo đầu tiкn vа
của hai vua Minh Mạng,Vua Tự Đức ban ra vаo thời cấm đạo khốc liệt nhất để lаm
thн dụ:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Sắc chỉ cấm đạo năm 1663 thời vua Lк Huyền Tфng (tức lа thời chъa Trịnh Tạc) cу
đoạn: “Mщa đфng, thбng 10, cấm người trong nước học đạo Hoa Lang. Trước đвy, cу
người nước Hoa Lang vаo ở nước ta, lập ra đạo lạ để lừa phỉnh dвn ngu. Bọn đаn
фng, đаn bа ngu dốt nhiều kẻ tin mộ. Trường giảng đạo người ở hỗn tạp, trai gбi
khфng phвn biệt. Trước đг đuổi người giảng đạo đi rồi mа sбch đạo vа nơi giảng
hгy cтn, thуi tệ chưa đổi. Đến đвy lại nghiкm cấm” (Đại Việt Sử Kэ Toаn thư. Bản
kỉ quyển XIX, trang 689. Huyền Tфn, năm Cảnh Hưng thứ nhất (1663). Viethoc.org).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Chiếu chỉ cấm đạo của vua Minh Mạng ngаy 06-01-1833 viết: "Dвn ngu bị mк hoặc mа
khфng biết... Chъng lập nhа riкng nhа giảng, tụ tập nhiều người cбm dỗ dвm ф phụ
nữ, lừa gạt lấy mắt người ốm... ai trуt theo đạo muốn hối thм hгy từ bỏ đạo,
bước qua cвy thập tự (quб khуa) được miễn tội" (Đại Nam Thực Lục. XI. Tr 235).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Vua Tự Đức lа vị vua nhа Nguyễn cuối cщng cấm đạo, vа cũng lа vị vua ra nhiều
sắc chỉ cấm đạo nhất với 7 sắc chỉ vаo cбc năm 1848, 1851, 1855, 1857, 1859,
1860 (2 sắc chỉ), 1861 (sắc chỉ phвn sбp). Sắc chỉ phвn sбp ra ngаy 05.8.1861,
lệnh phải “phб bмnh địa cбc lаng Kitф giбo, tịch thu tаi sản, khắc trкn mб tкn
lаng vа chữ "Giatф tả đạo", phвn tбn cбc tнn đồ, giao cho lương dвn cứ năm người
canh một người” (Ts. Đаo Trung Hiệu. Giбo Hội Cфng Giбo Thời Cận đại.
daminhvn.net).<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Điểm đбng lưu э lа trong lъc nước ta đang phải đối phу với э đồ xвm lăng của
thực dвn Phбp, vậy mа việc cấm đạo vẫn viện lн do tнn ngưỡng vа phong tục: “…Vм
kẻ theo tфn giбo ấy bất kнnh phụ mẫu quб cố, chъng mуc mắt người chết để lаm một
thứ nước ma thuật dung mк hoặc dвn chъng; hơn nữa trong đạo đу, chъng cтn lаm
nhiều hаnh vi dị đoan vа ghк tởm (Sắc chỉ 1848). “Những tкn Tвy dương đạo trưởng
phải chịu hмnh phạt bị dмm xuống đбy biển, đбy sфng vм vinh quang của chнnh đạo
(Nho giбo). Đạo trưởng người trong nước phải lấy chвn tay dаy đạp thập tự nếu
khфng thм bị chйm ngang thвn...” (Sắc chỉ năm 1851). (Gs.Nguyễn Ngọc Lan. Bаi
Nуi Chuyện Tử Đạo Với Фng Nguyễn Khắc Viện trнch trong Nhật Kэ 1988. Trang
252-263. Giadinhanphong.blogspot.com).<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cбc vua chъa quan quyền của ta ngаy trước đг ra sức tiễu trừ “tả đạo” (đạo Gia
Tф) để bảo vệ “chнnh đạo” (đạo Nho). Cбc Văn Thвn lа đệ tử Nho gia, đương nhiкn
hầu như tất cả đều ủng hộ việc cấm đạo. Vм từ ngаn xưa, giới nаy luфn luфn cho
lа mмnh cу bổn phận phải giữ chнnh đạo, chống gian tа vа ngăn cản điều bất chнnh
(“Cầm chнnh đạo để tịch tа cự bн”, Bаi Kẻ Sĩ của Nguyễn Cфng Trứ). Văn Thвn lа
dвn giả, nhưng vм cу học, họ trở thаnh gạch nối giữa chнnh quyền vа dвn. Dвn quк
rất tфn trọng cбc Văn Thвn, cho nкn quan điểm, lập trường của giới Văn Thвn sẽ
dễ dаng được truyền bб rộng rгi vа được dвn chъng khắp nơi tin tưởng. Noi theo
việc bбch hại đạo của cбc vua chъa quan quyền, khi tức nước vỡ bờ, Văn Thвn cũng
nổм lкn bбch hại đạo Gia Tф. Họ dễ dаng lфi kйo được đфng đảo dвn quк theo họ,
tạo thаnh một phong trаo quần chъng rộng lớn.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">* Lн do бi quốc<span class="Apple-converted-space"> </span></b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cũng trong bаi Kẻ Sĩ, Nguyễn Cфng Trứ đг minh định vị trн vа nhiệm vụ của giới
sĩ. Về vị trн: Sĩ đứng đầu trong 4 hạng dвn (“Dвn hữu tứ, sĩ vi chi tiкn”).<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Về nhiệm vụ: Khi cтn lа thường dвn, kẻ sĩ phải bаn bаn bạc điều hơn lẽ phải để
giбo dục dвn (“Phщ thế giбo một vаi cвu thanh nghị”). Đến khi hữu sự, phải vм
chнnh đạo mа ngăn chống gian tа, bất chнnh; đẩy lui sуng dữ để che chở cбc dтng
sфng (“Cầm chнnh đạo để tịch tа cự bн”, “Hồi cuồng lan nhi chướng bбch xuyкn”).
Mọi việc trong vũ trụ đều thuộc phận sự kẻ lаm trai, lаm được thế mới thật lа
hаo hщng vа nước nhа cу bмnh yкn, kẻ sĩ mới được thong dong (“Vũ trụ chi gian
giai phận sự, nam nhi đбo thử thị hаo hщng, Nhа nước yкn mа sĩ được thung
dung”).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Э thức vị trн vа nhiệm vụ tiкn phong như thế, cho nкn khi thực dвn Phбp thực sự
mở những cuộc đбnh chiếm nước ta thм Văn Thвn lа kẻ đầu tiкn căm thщ giặc Phбp.
Nhất lа khi phбt hiện được cу vаi giбo sĩ người Phбp vа một số giбo dвn dнnh lнu
tới thực dвn Phбp, như giọt nước lаm trаn li, Văn Thвn trъt hết oбn thщ lкn cбc
giбo sĩ vа giбo dвn, kết tội họ lа nguồn gốc mọi tai họa cho đất nước.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Họ yкu cầu nhа vua phải tiкu diệt tất cả cбc giбo sĩ vа giбo dвn trước, sau đу
mới đбnh đuổi giặc Phбp để khфi phục sự vẹn toаn chủ quyền cho đất nước. Vа khi
nhа vua khфng lаm theo э họ, lại kн những thỏa ước nhượng bộ đất đai vа cho phйp
tự do giảng đạo thм họ tự động tổ chức thаnh lực lượng dвn chъng đфng đảo, với
chủ trương “Bмnh Tвy Sбt Tả”, kйo đi chйm giết, đốt phб cбc lаng đạo.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đу lа Phong trаo VănThвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">* Vм nгo trạng “nhất Tầu, nhм ta”</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nуi chung, triều đмnh nhа Nguyễn đг cai trị đất nước rập theo khuфn mẫu nhа
Thanh bкn Tầu, từ tổ chức, tới luật phбp, nhất lа về đối ngoại (tức chнnh sбch
bế mфn tỏa cảng) vа giбo dục, đаo tạo (tức tфn sщng Nho học vа tuyển chọn nhвn
tаi theo lối khoa cử từ chương). Cбch giбo dục vа đаo tạo nhвn tаi nаy đг tạo
nкn lớp sĩ phu sщng thượng Trung Hoa, tự che mắt mмnh, khiến khфng cтn đủ sбng
suốt để tiếp nhận bất cứ cбch nghĩ, cбch lаm nаo khбc Trung Hoa. Trung Hoa lа
nhất, lа mẫu mực; ngoаi ra lа man di, mọi rợ vа phải lкn бn, phải loại trừ.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đу cũng lа một trong những lн do khiến cho giới Văn Thвn miệt thị đạo Gia Tф lа
“tả đạo” vа người Tвy phương lа “bạch qủy”, dẫn đưa tới chủ trương cực đoan vа
thất sбch khi muốn thể hiện lтng бi quốc. Ở Phần II, Chương VI cuốn Việt Nam Sử
Lược (Trần Trọng Kim. Sđd. Trang 32), khi bаn về kết quả của thời Bắc thuộc, tбc
giả Trần Trọng Kim đг nhận xйt: “Phаm phong tục vа chнnh trị lа do sự học thuật
vа tфng giбo mа ra. Mа người mмnh đг theo học thuật vа Tфng giбo của Tаu thм
điều gм ta cũng noi theo Tаu hết cả…Người mа cả đời khфng đi đến đвu, mắt khфng
trфng thấy cбi hay cбi dở của người, thм tiến hуa lаm sao được? Mа sự học của
mмnh thм ai cũng yкn trн rằng cбi gм đг học của Tаu lа hay, lа tốt hơn cả: từ sự
tư tưởng cho chн cфng việc lаm, điều gм mмnh cũng lấy Tаu lаm gương. Hễ ai bắt
chước được Tаu lа giỏi, khфng bắt chước được lа dở. Cбch mмnh sщng mộ văn minh
của Tаu như thế, cho nкn khфng chịu so sбnh cбi hơn cбi kйm, khфng tмm cбch phбt
minh những điều hay tốt ra, chỉ đinh ninh rằng người ta hơn mмnh, mмnh chỉ bắt
chước người ta lа đủ”.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">* Vм sợ mất địa vị lгnh đạo tinh thần vа
nghề nghiệp sinh sống</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đọc thơ Nфm của Nguyễn Cфng Trứ, Cao Bб Quбt, Tъ Xương…người ta hмnh dung ra
được cảnh nghиo khổ thк thảm của cбc nho sinh theo con đường cử nghiệp khi chưa
đỗ đạt hoặc hoạn lộ khфng được hanh thфng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Gia cảnh Фng Tъ Vị Xuyкn thм “Vợ lăm le ở vъ, Con tấp tểnh đi bồi” (bаi Than
cщng của Tъ Xương, 1870-1907).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nơi cư ngụ của Cao Chu Thần chỉ lа “Lều nho nhỏ, kйo tấm gianh lướt thướt, ngаy
thк lương hạt nặng giọt mưa sa. Đиn cỏn con, cу chiếc chiếu lфi thфi, đкm tịch
mịch soi chung vầng trăn tỏ” (bаi Tаi Tử Đa Cщng Phъ của Cao Bб Quбt,
1809-1854).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cтn về cбi ăn cбi mặc của Nguyễn Cфng Trứ thм “Ngаy ba bữa vỗ bụng rau bмnh
bịch…Бo vải thф nặng trịch, lạnh lаm mền, nực lаm gối, bốn mщa thay đổi bấy
nhiкu..” (bаi Hаn Nho Phong Vị Phъ của Nguyễn Cфng Trứ, 1778-1858).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Song dщ nghиo khổ đến đвu, giới nho sĩ vẫn hгnh diện về vị trн hаng đầu mа xг
hội vẫn dаnh cho họ (“Tước hữu ngũ, sĩ cư kм liệt. Dвn hữu tứ, sĩ vi chi tiкn”
Bаi Kẻ Sĩ của Nguyễn Cфng Trứ). Đồng thời cбc фng vẫn phải giữ trọn đạo “cương
thường” với phong thбi an nhiкn, ung dung vа ứng xử cho xứng lа bậc mф phạm giữa
xуm lаng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong cảnh “Chẳng phải quan mа chẳng phải dвn” (Tự Trаo của Tъ Xương) ấy, cбc
nho sinh đаnh phải kiếm kế mưu sinh bằng cбch “mаi chữ” ra mа sống; tức lа lаm
cбc nghề cу liкn quan tới chữ nghĩa, như lаm thầy đồ dạy học, viết đối liễn hoặc
lаm thầy lang bốc thuốc, chữa bệnh. Nуi chung, tuy khфng phải chвn lấm tay bщn,
nhưng nghề lаm thầy đồ, thầy lang, thầy địa lн, thầy bуi, thầy tướng, thầy số,
thầy viết đối liễn …, cao lắm cũng chỉ đủ nuфi bản thвn của thầy, mọi việc khбc
cщng chuyện gia đмnh con cбi thầy đặt hết lкn vai bа thầy hay bа đồ: “Quanh năm
buфn bбn ở mom song. Nuфi đủ đаn con với một chồng” (Bаi Khen Vợ của Tъ Xương).
Những nho sinh cу chн tiến thủ, quyết “dщi mаi kinh sử”, cũng phải nhờ vаo người
vợ đảm đang tần tảo: “Vм tằm tфi phải chạy dвu, Vм chồng tфi phải qua cầu đắng
cay. Chồng tфi thi đỗ khoa nаy, Bх cфng kinh sử từ ngаy lấy tфi…” (Bаi Trăng
Sбng Vườn Chи của Nguyễn Bнnh).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nhưng tất cả đang bắt đầu thay đổi. Người Tвy phương vа cбc giбo sĩ truyền giбo
đг đến nước ta mang theo nhiều cбi mới: đạo mới, tư tưởng mới, nếp sống mới, vа
những cбi mới khбc nữa, như: Khoa học, Y học, vũ khн…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Những cбi mới nаy, nhất lа khi thực dвn Phбp bắt đầu thiết lập guồng mбy cai trị
mới, bắt đầu lаm lung lay toаn thể xг hội nước ta vốn yкn ả đг hаng ngаn năm,
bao gồm cả vị trн vа nghề nghiệp của giới nho sĩ: “Nаo cу ra gм cбi chữ nho. Фng
nghи фng cống cũng nằm co. Sao bằng đi học lаm thầy phбn. Tối rượu sвm banh,
sбng sữa bт” (Bаi Cбi Chữ Nho của Tъ Xương).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Vừa bị mất nồi cơm vừa bị sang đoạt vị trн danh giб, đг gуp thкm vаo cбc lн do
khiến giới nho sĩ Văn Thвn thщ ghйt cả “Tвy” lẫn “tả” (tả đạo).<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Những lн do trкn đвy lа nguyкn nhвn chнnh yếu, đг từ từ nung nấu lтng hận thщ
trong giới nho sĩ đối với đạo Gia tф trong một thời gian lвu dаi. Lтng thщ hận
ấy tнch lũy thаnh một lт thuốc sъng, chỉ cần cу một mồi lửa lа phбt nổ. Đъng
vậy, kể từ năm 1862, mỗi lần quвn Phбp gвy hấn lа mỗi lần chвm mồi lửa cho lт
thuốc sъng hận thщ trong lтng giới Văn thвn phбt nổ dữ dội.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
---------------------------------<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: red; margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">HАNH РỘNG CỦA VĂN THВN<br style="margin: 0px; padding: 0px">
</b></span></span><p style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)"> </p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)"> </p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-5.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-5.jpg" width="300" height="430" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
<span style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; display: inline !important; float: none; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Khi nуi tới Phong trаo Văn Thвn, người ta thường nghĩ ngay tới phong trаo quần
chъng nổi dậy vаo năm 1874 tại Nghệ Tĩnh do cбc фng Tъ (</span><i style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">Tъ
tаi</i><span style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; display: inline !important; float: none; background-color: rgb(250, 250, 250)">)
cầm đầu, đứng đầu lа фng Tъ Tấn (</span><i style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">Trần
Tấn</i><span style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; display: inline !important; float: none; background-color: rgb(250, 250, 250)">)
vа học trт của фng lа Tъ Mai (</span><i style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">Đặng
Như Mai</i><span style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; display: inline !important; float: none; background-color: rgb(250, 250, 250)">).
Thực ra, Phong trаo Văn Thвn đг nổ ra lần đầu tiкn với cuộc bгi thi của cбc sĩ
tử trong kм thi Hương năm Giбp Tн, 1864, tức lа 2 năm sau khi Triều đмnh Huế kн
Hтa ước 1862 nhượng 3 tỉnh miền Đфng Nam Kм cho Phбp. Mười năm sau đу, năm 1874,
Phong trаo Văn Thвn lại bщng lкn ở Nghệ Tĩnh do thầy trт фng Tъ Tấn lгnh đạo,
khн thế dữ dội vа sắt mбu chưa từng thấy, nhưng rồi tаn lụi nhanh chуng vаo cuối
năm đу theo cщng với cбi chết của фng Tъ Tấn. Tuy nhiкn, Phong trаo Văn Thвn
trкn cбc vщng lгnh thổ khбc vẫn cтn вm ỉ, đợi thời cơ lа bộc phбt trở lại khфng
kйm phần khốc liệt.</span><br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<b style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">1. Phong trаo Văn Thвn năm
từ 1864 tới 1874</span></b><span style="font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; color: blue; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)"><br style="margin: 0px; padding: 0px">
</span>
<br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<b style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Nguyкn nhвn gần: Hiệp ước 1862</b><br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<span style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; display: inline !important; float: none; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Năm Nhвm Tuất 1862, Triều đмnh Tự Đức kн hiệp ước nhượng 3 tỉnh miền Đфng Nam bộ
cho Phбp. Khoản đầu tiкn trong 12 điều khoản của Hiệp ước 1862 nуi “Nước Nam
phải để cho giбo sĩ nước Phбp vа nước Y Pha Nho được tự do giảng đạo vа để dвn
gian được tự do theo đạo” (</span><i style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">Trần
Trọng Kim. Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Sử
Lược. Bản điện tử. Tr. 204).<span class="Apple-converted-space"> </span></i><br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<span style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; display: inline !important; float: none; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Hiệp ước 1862 lаm cho cả nước phẫn nộ, đặc biệt lа cбc Văn Thвn. Họ cho lа Vua
Tự Đức khфng cтn xứng đбng lаm vua trăm họ vм nhа vua đг hиn yếu với giặc vа
khфng tiếp tục tiкu diệt bọn giбo dвn Gia Tф. Văn Thвn kết tội Gia Tф giбo lа
nguyкn cớ gвy ra giặc ngoại xвm vа giбo dвn đг tiếp tay cho giặc Phбp. Vậy muốn
đбnh Phбp, phải diệt nội thщ trước; nội thщ lа cбc giбo dвn.</span><br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<span style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; display: inline !important; float: none; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Vа giới Văn Thвn chỉ cтn đợi dịp thuận lợi để biến căm thщ thаnh hаnh động cụ
thể.</span><br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<br style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<b style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Hаnh động của Văn Thвn vа sĩ tử tại cбc trường thi Hа Nội, Nam Định, Nghệ An năm
1864:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
</b>
<span style="color: rgb(0, 0, 0); font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Dịp thuận lợi đу chнnh lа kм thi Hương năm Giбp Tн 1864 tổ chức tại cбc trường
thi Hа Nội, Nam Định, Nghệ An vа Thừa Thiкn. Đвy lа lъc cбc sĩ tử khắp nơi quy
tụ về, rất dễ dаng cho những tay chủ chốt vận động vа tổ chức. Thế lа lần đầu
tiкn trong lịch sử, cбc sĩ tử đг nhất trн tham gia một cuộc biểu tмnh tranh đấu.
Họ đồng lтng bгi thi, khфng chịu vаo trường thi.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cuộc biểu tмnh bгi thi của cбc sĩ tử nhằm mục đнch chнnh trị vа cу tổ chức quy
mф, cho nкn cу thể nуi đвy lа cuộc “sinh viкn đấu tranh” đъng nghĩa đầu tiкn nổ
ra ở nước ta.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Vм thн sinh bгi thi cho nкn ngаy đầu kм thi tại cбc trường đг phải hoгn lại tới
ngаy hфm sau. Nhiều thн sinh bỏ hẳn kм thi.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Về việc nаy, sử gia Phạm Văn Sơn viết trong Việt Sử Tвn Biкn như sau: “<i style="margin: 0px; padding: 0px">Một
việc đг xảy ra vа chưa từng cу từ trước đến giờ lа thбi độ của cбc khуa sinh thi
Hương ở cбc trường Thừa Thiкn, Nghệ An, Hа Nội vа Nam Định. Họ đг biểu tмnh để
tỏ lтng bất mгn đối với Hтa ước 1862 mấy lần khiến triều đмnh phải dщng quвn đội
đến đаn бp mới yкn. Ngay ở kinh thаnh nhiều quan lại vа tфn thất cũng ra mặt
phản khбng vа muốn lật nhаo ngai vаng của vua Dực Tфng (Tự Đức) hầu mở một lối
thoбt cho thời cuộc nước nhа...”<span class="Apple-converted-space"> </span></i>(<i style="margin: 0px; padding: 0px">Phạm
Văn Sơn. Việt Sử Tвn Biкn. Quyển 5, Tập thượng. Sаi Gтn, 1965. Trang 153</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Hаnh động của Văn Thвn ở Kinh đф Huế năm
1864</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Riкng tại Kinh đф Huế, tмnh hмnh kм thi Hương năm Giбp tн 1864 trở nкn rất phức
tạp vа nghiкm trọng, bởi vм gần 4 ngаn sĩ tử chẳng những ra mặt phản khбng chнnh
sбch đối ngoại của vua vа triều đмnh, họ cтn bị lфi kйo tham dự vаo một вm mưu
chнnh trị lớn nhằm lật đổ nhа vua, sбt hại đại thần vа tiкu diệt cбc lаng đạo.
Số sĩ tử kм thi đфng như vậy bởi vм kм thi nаy, trường Thừa Thiкn thi chung với
trường Bмnh Định.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Diễn tiến: <br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="font-size: 10pt; font-family: Arial, sans-serif; color: black; margin: 0px; padding: 0px"><p style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="text-align: justify; line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px"> </p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-6.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-6.jpg" width="223" height="340" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
</span></b>Khởi đầu, một sĩ phu Bмnh Định tкn lа Nguyễn Văn Viкn dвng sớ lкn Vua
Tự Đức, nội dung cу những điểm chнnh như sau: Đại thần Phan Thanh Giản vа phбi
đoаn đг kн Hiệp ước 1862 với Phбp lа điкn rồ, ngu xuẩn vа phản bội. Cбo buộc đạo
Gia Tф lа nguyкn cớ gвy nкn giặc ngoại xвm vа lа nguyкn nhвn của mọi đau khổ cho
người dвn trong nước.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tбc giả đề xuất: Muốn trừ họa cho dвn cho nước thм phải giết hết thừa sai vа
giбo dвn. Để lаm được việc nаy, thỉnh cầu nhа vua chấp thuận vа cấp vũ khн cho
cбc sĩ phu. Nếu nhа vua khфng chấp thuận, cбc sĩ tử sẽ bỏ trường thi vм bвy giờ
thơ phъ khфng cтn нch chi mа phải hаnh động!<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Vua Tự Đức khфng chấp thuận thỉnh cầu của cбc sĩ phu. Vм thế, được sự ủng hộ của
cбc sĩ tử vа quan chức chủ chiến, nhуm sĩ phu cầm đầu đг tự đưa ra một kế hoạch
hаnh động như sau: Trước hết, hаnh quyết ngay đại thần Phan Thanh Giản, Trần
Tiễn Thаnh vа cбc quan thuộc phe chủ hтa. Sau đу, đi diệt cбc lаng đạo quanh
Kinh thаnh vа tại cбc tỉnh miền Trung cũng như miền Bắc. Cuối cщng lа tấn cфng
quвn Phбp ở miền Nam để lấy lại 3 tỉnh đг mất. Họ đặt Vua Tự Đức vаo tмnh huống
phải chọn, một lа ủng hộ kế hoạch nуi trкn, hai lа bị phế bỏ. Nếu nhа vua khфng
ủng hộ họ, họ sẽ tфn người em chъ bбc của vua lа Hồng Tập lкn thay. Vм thế, cтn
gọi vụ nаy lа vụ бn Hồng Tập 1864.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trước khi ra tay, Trương Văn Chất chiкu mộ cбc sĩ tử dự kм thi Hương năm Giбp tн
1864 vа cả những thаnh phần bất hảo để thаnh lập ra một lực lượng vũ trang, chia
lаm 4 đạo quвn.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Chiến dịch khởi sự vаo đкm mồng 02 thбng Bảy (<i style="margin: 0px; padding: 0px">03.8.1864</i>).
Đạo quвn đầu tiкn nhập thаnh tмm diệt đại thần Phan Thanh Giản vа cбc quan chủ
hoа. Sau đу, bắn đại bбc lаm hiệu. Khi thấy hiệu lệnh, ba đạo quвn khбc sẽ tấn
cфng cбc lаng đạo Kim Luфng, An Vвn, An Truyền vа An Hтa.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Khфng ngờ, vм sự canh gбc trong thаnh quб nghiкm ngặt, đạo quвn nhập thаnh khфng
thể thực hiện nổi kế hoạch, đаnh phải rъt lui. Do đу, 3 đạo quвn bкn ngoаi khфng
nghe thấy tiếng đại bбc bắn bбo hiệu từ trong thаnh, cho nкn đг khфng dбm tấn
cфng cбc lаng đạo.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thế lа toаn bộ kế hoạch bị bại lộ, nhуm chủ chốt bị bắt giao cho Tфn nhвn phủ vа
đмnh thần xйt xử. Riкng cбc sĩ tử thм được lệnh phải vаo trường thi, nếu khфng
cу giấy phйp, cấm khфng được tự tiện ra vаo. (1)<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Tổn thất của giбo dвn trong vụ вm mưu của
Văn Thвn ở Kinh thаnh Huế 1864:</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong sớ dвng lкn Vua Tự Đức, cбc Văn Thвn đг vu cho cбc thừa sai vа dвn đạo
nhiều chuyện, như: Nhа giбm mục cу nhiều vаng bạc; chế tạo hаng ngаn chiếc gфng
để hаnh hạ những ai khфng chịu theo đạo; nhưng nguy hại hơn cả lа tố cбo dвn đạo
đang được huấn luyện xử dụng vũ khн Tвy phương, gồm cả đại bбc vа cбc họ đạo đг
được vũ trang sъng đạn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tờ sớ lаm cho Vua Tự Đức hoảng sợ. Vua truyền cho cбc quan Trấn thủ phải khбm
xйt dвn đạo để tмm ra vũ khн; đặt cả nước trong tмnh trạng thiết quвn luật. Đвy
lа dịp để cбc quan vа binh lнnh hаnh hạ giбo dвn. Một bầu khн sợ hгi bao trщm
lкn cбc họ đạo. Tuy nhiкn, quan quвn đг khфng tмm được bằng chứng nаo về cбc
điều họ bị vu cбo.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kết quả điều tra cho thấy tất cả đều lа вm mưu của nhуm Văn Thвn chủ chốt.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Sau khi khбm phб ra вm mưu của Văn Thвn, vаo thбng 7-1864, vua Tự Рức ban chỉ
dụ, trong đу cу đoạn như sau:<span class="Apple-converted-space"> </span><i style="margin: 0px; padding: 0px">"…Ngạn
ngữ cу cвu: vua cу lỗi, thần dвn cũng khфng được buồn, cha xử khфng tốt cũng
khфng phải lа duyкn cớ để con bất hiếu. Điều ấy lại cаng đъng khi người cha
khфng cу бc э.... Vм thế, cбc ngươi, tнn đồ Giatф, tмnh thế cбc ngươi chắc chắn
lа khу xử, nhưng cбc ngươi vẫn kiкn gan theo đạo của mмnh trong lъc vẫn giữ đъng
luật nước, về việc nаy Ta chỉ biết mừng cho cбc ngươi. Ta sẽ luфn luфn ghi nhớ.
Đу lại cаng lа lэ do để ta đối xử với người Kitф giбo vа lương như nhau, sau khi
tỏ lтng nhвn từ cho cбc tнn hữu Giatф vа trả tự do cho họ"<span class="Apple-converted-space"> </span></i>(<i style="margin: 0px; padding: 0px">Ts.
Đаo Trung Hiệu. Giбo Hội Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Thời
Cận Đại. Trнch từ Patrick J.N. Tuck: Thừa sai Cфng Giбo Phбp 1857-1819, UBĐKCGVN
1989 trang 181-188/ French Catholic Missionaries and the Politics of Imperialism
in Vietnam, 1857-1914.<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Liverpool</st1:place><span class="Apple-converted-space"> </span>Historical
Studies, 1. 1<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:placename w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Liverpool</st1:placename><span class="Apple-converted-space"> </span><st1:placetype w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">University</st1:placetype><span class="Apple-converted-space"> </span>Press,<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Liverpool</st1:place></i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tуm lại, trong biến cố nаy, cбc thừa sai vа giбo dвn chưa phải chịu thiệt hại về
sinh mạng, nhưng đг bị vu cбo, bị tra xйt vа sбch nhiễu gвy nкn sợ hгi ở khắp
nơi. Nhưng cuối cщng thм họ đг được nhа vua minh oan vа cфng nhận lа “giữ đъng
luật nước”.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Hаnh động của Văn Thвn sau biến cố 1864</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Biến cố 1864 đг qua, nhưng tham vọng của thực dвn Phбp khфng dừng lại, cho nкn
giбo dвn sẽ phải chịu nhiều đau khổ tột cщng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thật vậy, thбng 6.1867, Phбp chiếm nốt 3 tỉnh miền Tвy lа Vĩnh Long, An Giang vа
Hа Tiкn, biến “Lục Tỉnh Nam Kм” thаnh thuộc địa của Phбp. Sự việc nаy lại khơi
dậy căm thщ trong lтng giới sĩ phu nhắm vаo thực dвn Phбp vа cбc giбo dвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Ngay năm sau, 1868, tại Quảng<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>,
quan quвn trуc nг cбc giбo sĩ Tвy cũng như ta.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tại Nghệ An: Cбc quan lаm ngơ cho Văn Thвn đốt phб cбc họ đạo. Như thế, tại 2
tỉnh nаy, giới quan lại vừa đồng lтng vừa hiệp lực với giới Văn Thвn để truy
quйt cбc lаng đạo.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tại Ninh Bмnh vа Nam Định, viện cớ đề phтng quвn Phбp đбnh ra Bắc, cбc Văn Thвn
lập ra một đội quвn lưu động đặt dưới quyền chỉ huy của Phạm Văn Nghị, một vị
quan hồi hưu, thường gọi lа Hoаng giбp Tam Đăng vм фng lа người xг Tam Đăng vа
đậu Hoаng giбp Tiến sĩ. Hoаng giбp Phạm Văn Nghị cу uy tнn vм фng lа thầy của
nhiều Tъ tаi, Cử nhвn vа cбc quan lại. Ngаy 14.1.1868, họ vu cho giбo dвn tội
phản nghịch vа tội đбnh độc lương dвn, rồi đốt phб nhiều họ đạo, khiến cho hаng
ngаn giбo dвn phải chạy về nhа chung, tức trụ sở chung của giбo phận, để mong
được giбm mục che chở. (2)<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tмnh hмnh ở cбc vщng nаy quб căng thẳng khiến cho triều đмnh phải can thiệp. Vа
năm 1869, Vua Tự Đức ra 2 sắc lệnh cho phйp giбo dвn trở về lаng, cấm lương dвn
khфng được sбch nhiễu họ.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">2. Phong trаo Văn Thвn năm
1874</span></b><span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px"><br style="margin: 0px; padding: 0px">
</span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Nguyкn nhвn gần: Phбp đбnh Bắc Kм lần thứ
nhất<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="font-size: 10pt; font-family: Arial, sans-serif; color: black; margin: 0px; padding: 0px">
<p style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="text-align: justify; line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px"> </p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-7.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-7.jpg" width="299" height="192" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
</span></b>Sъy phủ Sаi Gтn lа Đф đốc Duprй vốn nuфi mộng can thiệp vаo miền Bắc
nước ta bằng vũ lực, фng ta chỉ chờ cơ hội thuận tiện. Vа cơ hội đу đг tới. Đу
lа “sự kiện Jean Dupuis”. Năm 1873, nhвn việc tкn lбi buфn Jean Dupuis tự tiện
đi lại trкn sфng Hồng để vận chuyển vũ khн vа hаng hуa từ Hа Nội lкn Vвn<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>vа
ngược lại. Trong lъc cбc nhа chức trбch Việt<st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>cтn
cố giữ thбi độ hтa hoгn thм Dupuis lại tỏ ra hết sức ngang ngược. Hắn cố tмnh đi
Vвn<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>một
lần nữa vа ngаy trở về với 150 tкn lнnh cờ Vаng (<i style="margin: 0px; padding: 0px">bản
doanh ở Lаo Kay</i>). Sự kiện nаy cаng lаm cho tмnh hмnh căng thẳng thкm, khiến
Triều đмnh Huế phải yкu cầu Sъy phủ của Phбp ở Sаi Gтn can thiệp. Từ lвu, Thống
đốc Nam Kм lа Duprй đг muốn chiếm xứ Bắc kм, cho nкn lợi dụng cơ hội nаy, y đг
cử Hải quвn Đại ъy Francis Garnier ra Bắc cщng với mấy chiến thuyền vа 170 quвn.
Ngoаi mặt, sứ mạng của F.Garnier chнnh ra lа để tống xuất tкn lбi buфn Jean
Dupuis ra khỏi Bắc Việt; nhưng bкn trong, vм đг được Duprй cho quyền tự do quyết
định, nкn F. Garnier đг йp Thống chế Nguyễn Tri Phương giải giбp vа phải để cho
Dupuis tự do lưu thфng buфn bбn trкn sфng Hồng…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Để yểm trợ cuộc hаnh quвn của F. Garnier, Duprй cтn viết thư yкu cầu cбc giбm
mục vа giбo dвn ngoаi Bắc ủng hộ Garnier. Cбc giбm mục giбo phận Đфng Đаng ngoаi
(<i style="margin: 0px; padding: 0px">Hải Phтng</i>) vа Trung Đаng ngoаi (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Bщi
Chu</i>) rất lo вu về những hậu quả tai hại sẽ xẩy ra cho giбo phận, nкn đг dứt
khoбt từ chối khфng dнnh lнu chuyện quвn sự vа chнnh trị của Duprй.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đang khi cбc quan chức phнa Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>nỗ
lực điều đмnh để tмm ra một giải phбp khả thi thм F. Garnier cố tмnh gвy hấn,
rồi bất thмnh lмnh xua quвn đбnh chiếm thаnh Hа Nội ngаy 20.11.1873.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Sau khi hạ thаnh Hа Nội, F. Garnier ra lệnh đбnh chiếm Hưng Yкn, Phủ Lэ, Hải
Dương, Ninh Bмnh vа Nam Định. Về việc nаy, Việt Nam Sử Lược viết: “Quan ta ở cбc
tỉnh ngơ ngбc khфng biết ra thế nаo, hễ thấy người Tвy đến lа bỏ chạy. Bởi vậy,
chỉ cу người Phбp tкn lа Hautefeuille vа 7 người lнnh Tвy mа hạ được thаnh Ninh
Bмnh, vа chỉ trong 20 ngаy mа 4 tỉnh ở Trung chвu mất cả” (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Trần
Trọng Kim. Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Sử
Lược. Trung tвm Học liệu. Bản điện tử. Trang 213. Motgoctroi.com</i>)<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thấy nguy, Triều đмnh Huế cử ngay phбi đoаn ra Hа Nội, gồm cу cбc фng Trần Đмnh
Tъc, Nguyễn Trọng Hợp vа Trương Gia Hội. Phбi đoаn ra tới Hа Nội ngаy 19.12.1873
cу Gm. Sohier của Giбo phận Huế vа Linh mục Dangelzer đi theo; khi đi qua Phбt
Diệm, mời thкm Lm. Trần Lục (<i style="margin: 0px; padding: 0px">cтn gọi lа Cụ
Sбu</i>). Phбi đoаn Trần Đмnh Tъc bắt đầu thương thuyết thм F.Garnier bị quвn Cờ
Đen của Lưu Vĩnh Phъc giết chết ở Cầu Giấy ngаy 21.12.1873.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Hạ thаnh Hа Nội lа tham vọng của Đф đốc Duprй, Sъy phủ Sаi Gтn, chứ khфng phải
do chủ trương của Chнnh phủ Phбp. Vм thế, Duprй sợ F.Garnier đi quб trớn, cho
nкn đг cử Hải quвn Đại ъy Philastre cщng với đại diện Triều đмnh Huế lа Phу sứ
Nguyễn Văn Tường, lъc đу đang ở Sаi Gтn (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Chбnh
sứ Lк Tuấn bị bệnh, khфng đi được</i>) lкn đường ra Huế để trấn an nhа vua vа
xin kэ kết một hiệp ước hữu nghị.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="font-size: 10pt; font-family: Arial, sans-serif; color: black; margin: 0px; padding: 0px">
<p style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="text-align: justify; line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px"> </p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-8.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-8.jpg" width="299" height="201" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
</span>Tại Huế, khi nghe tin Garnier đang cу những hаnh động phiкu lưu,
Philastre quyết định ra Hа Nội ngay. Nhưng vừa tới cửa sфng Hồng (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Cửa
Cấm</i>), Philastre đг nghe tin Đại ъy Francis Garnier bị quвn Cờ Đen giết chết.
Tin nаy lаm cho Philastre nổi giận, nhưng Phу sứ Nguyễn Văn Tường đг khфn khйo
thuyết phục được фng ta thuận cho lệnh rъt quвn ra khỏi cбc tỉnh đг chiếm vа trả
lại Thаnh Hа Nội.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Năm sau, Việt – Phбp kн Hтa ước Giбp Tuất 1874, gồm 22 khoản. Cу những khoản
quan trọng như: Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>nhượng
đứt 6 tỉnh miền<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>cho
Phбp (V); Phбp nắm trọn việc ngoại giao (III). Cho tự do giảng đạo vа tự do theo
đạo (IX)…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đу lа lн do lаm cho tức nước vỡ bờ. Văn Thвn nhiều nơi ở miền Bắc liền ra tay,
nhưng quy mф hơn cả lа Phong trаo Văn Thвn Nghệ Tĩnh do thầy trт фng Tъ Tấn lгnh
đạo.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Hаnh động của giới Văn Thвn ở miền Bắc</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đầu năm 1874, vм biết quan Tổng đốc Nam Định dвng sớ về Kinh xin được giết hết
giбo dвn, nay thấy Philastre ấn định ngаy rъt hết quвn Phбp về Nam, Gm. Puginier
sợ Văn Thвn trъt hết cơn phẫn nộ lкn cбc lаng đạo, cho nкn фng đг xin Philastre
nбn lại để bảo vệ cho cбc giбo dвn. Philastre khфng chấp thuận, một mực thi hаnh
lệnh rъt quвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đг cу sẵn бc cảm đối với tập thể giбo dвn, nay thấy Giбm mục Puginier thỉnh cầu
quвn Phбp nбn lại, cбc Văn Thвn cаng giận dữ. Cho nкn hễ thấy quвn Phбp rъt tới
đвu, quвn Văn Thвn liền ra tay tаn sбt, đốt phб cбc lаng đạo. (3)<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cụ Sбu Trần Lục, chнnh xứ Phбt Diệm, biết quвn Văn Thвn, sau khi tаn sбt cбc
lаng đạo ở Hа Nội vа Nam Định thế nаo cũng tấn cфng Phбt Diệm, cho nкn ngаy
21.01.1874, khi vừa từ Hа Nội ra tới vщng cửa sфng Thбi Bмnh, Cụ vội phao tin lа
quвn Phбp sắp đбnh Phбt Diệm vм Cụ biết Văn Thвn rất sợ quвn Phбp. Nghe tin nаy,
quвn Văn Thвn ngưng lại, khфng kйo xuống Phбt Diệm. “Tin vịt” của Cụ Sбu Trần
Lục đг cứu Phбt Diệm thoбt khỏi cơn bбch hại.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Riкng giбo phận Đфng Đаng Ngoаi (<i style="margin: 0px; padding: 0px">vщng Hải
Phтng, thường gọi lа địa phận Dтng, tức Dтng Đa Minh Manila</i>) нt bị thiệt
hại, vм vị giбm mục cai quản dứt khoбt từ chối mọi dнnh lнu tới chнnh sự vа cбc
hаnh động quвn sự của Phбp. Фng đг khфn ngoan tuвn thủ nghiкm ngặt Huấn thị năm
1659 của Tтa thбnh, cố gắng trбnh dнnh lнu vаo chuyện chнnh trị bản xứ.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thật vậy, ngay từ năm 1659, khi cử 2 vị giбm mục tiкn khởi người Phбp tới Việt
Nam, Bộ Truyền Giбo đг ra Huấn thị rх rаng cho cбc vị như sau: “<span class="Apple-converted-space"> </span><i style="margin: 0px; padding: 0px">Cбc
vị hгy xa lбnh những việc chнnh trị….Cбc vị đừng đảm nhiệm việc quản lэ cбc phận
vụ dвn sự. Nếu người ta cу năn nỉ xin cбc vị thм cбc vị hгy nhớ rằng đу lа điều
mа Thбnh Bộ đг tuyệt đối vа nghiкm khắc cấm, trong tương lai vẫn cấm</i>” (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Vương
Đмnh Chữ. Truyền giбo ở Viễn Đфng. Từ chế độ bảo trợ sang chế độ đại diện tong
tтa. Trнch Huấn thị của Bộ Truyền giбo gửi cho 2 vị giбm mục tфng tтa tiкn khởi.
Ttntt.free.fr/archive/dinhchuvuong.html</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Phong trаo Văn Thвn Nghệ Tĩnh 1874 do Trần
Tấn lгnh đạo</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trần Tấn ( 1822?-1874): Người lаng Chi Nк, nay lа xг Thanh Chi, huyện Thanh
Chương. Фng Tấn рỗ Tъ tаi vа рược bổ lаm Bang biện Thanh Chương nкn thường gọi
lа Tъ Tấn hoặc Cố Bang.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nгm 1873, Phбp chiếm Hа Nội vа một số tỉnh miền Bắc, Tъ Tấn cщng học trт lа Рặng
Như Mai, tức Tъ Mai, ртi Tổng рốc Nghệ An lа Tфn Thất Triệt họp cбc Vгn Thвn lại
рể bаn việc chống Phбp. Nhуm sĩ phu nаy bầu фng Tъ Tấn vа Tъ Mai lаm thủ lгnh.
Họ bắt đầu chiкu mộ quвn sĩ vа chuẩn bị vũ khн, chờ thời cơ thuận lợi để hаnh
động.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nгm sau, Triều рмnh Huế kн Hiệp ước Giбp tuất 1874. Bản hiệp ước nаy thực chất
lа một hаng ước cho nкn рг lаm cho giới sĩ phu hết sức phẫn nộ. Lập tức, фng Tъ
Tấn cщng Tъ Mai, Рội Lựu (Trần Quang Cбn), Trần Quang Hoбn, Trương Quan Phủ, Tъ
Khanh (Nguyễn Huy Рiển) bắt рầu hаnh рộng. Рể kкu gọi dвn chъng, cбc фng thảo ra
hịch “Bмnh Tвy Sбt Tả” vа “Bаi Ca Kкu Gọi Khởi Nghĩa”.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Gs. Lк Hữu Mục viết: “<i style="margin: 0px; padding: 0px">Bаi hịch Bмnh tвy sбt
tả mang một nội dung rất rх rаng, phải giết hết bọn Cфng Giбo trước rồi mới
thanh toбn bọn Phбp sau. Toаn thể bаi hịch bốc lкn một nỗi căm thщ sфi sục đối
với giбo dвn vа giбo sĩ. Khфng nghi ngờ gм nữa, động lực thъc đẩy nhуm Văn-thвn
đứng lкn khởi nghĩa lа sự uất hận của họ đối với đạo Cфng Giбo đг được phổ biến
quб mạnh mẽ ở Việt-nam vа đг nghiễm nhiкn biểu lộ э chн muốn cạnh tranh với ảnh
hưởng của Nho giбo đối với phong tục vа văn hoб. Đối với Trần Tấn nуi riкng vа
phong trаo Văn-thвn nуi chung, việc bảo vệ cбc giб trị truyền thống dвn tộc nằm
ở vị trн trọng tвm của mọi hoạt động. Khфng ai nghĩ đến việc tiếp thụ kiến thức
Tвy phương. Sự phục tтng của giới nho sĩ vаo học thuyết của Khổng-tử lа triệt để
đến mức giбo điều, đến nỗi người ta khфng cảm thấy nhu cầu phải tмm ra một khẩu
hiệu khả dĩ cу thể qui hoạch được một hướng đi lкn cho đồng bаo, vận động mọi
người thức tỉnh trước những biến đổi của thế giới, vа phбt hiện ra cho bằng được
một nếp suy nghĩ riкng cho Việt-nam. Sự hận thщ đối với đạo Cфng Giбo bắt nguồn
ở chỗ nу lа một tфn giбo hướng về tương lai, mа đạo Khổng thм chỉ biết trở về
quб khứ, mа khốn nạn thay cбi quб khứ xa xфi nаy lại cũng khфng phải lа của dвn
Việt-nam mа lа của Trung quốc! Thế mа khi nуi về Cфng Giбo, Văn-thвn đг sử dụng
một ngфn ngữ cực kм vф lễ, nаo lа gọi người đi đạo lа "bọn đui, bọn điếc, bọn
ngu", hoặc tệ hơn nữa "bọn chу, bọn dк, bọn cừu". Cфng Giбo bị kết бn nặng nề:
"Chъng đầu độc chъng ta để biến nước ta thаnh một nước Thiкn Chъa giбo; chъng
xem cбc фng cha bа mẹ của giống nтi chъng ta như heo chу. Chъng lаm nhục đạo đức
Khổng giбo". Cuối cщng, bаi hịch được chấm dứt bằng những lời lẽ hщng hồn kкu
gọi cбc nhвn sĩ đứng lкn hаnh động để tiкu diệt hết giбo dвn vа giбo sĩ, khфng
trừ một ai, vа như thế mới lа anh hщng, thấy điều bất nghĩa phải chống trả kịch
liệt. Cу một điều mвu thuẫn đến hoạt kк lа trong bаi hịch được nhan đề lа Bмnh
tвy sбt tả, nhưng suốt cả bаi khфng thấy cу một chữ động đến bọn thực dвn xвm
lăng; toаn bаi đề cập đến một hаnh động duy nhất lа mạ lị tаn bạo người Cфng
Giбo vа hф hаo tаn sбt tiкu diệt họ. Căn cứ vаo nội dụng của bаi hịch, tфi xуa
bỏ chữ bмnh tвy vа tфi chỉ gọi bаi văn nаy lа Hịch sбt tả</i>”. (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Gs.
Lк Hữu Mục. Cụ Sбu Đối Diện Với Văn Thвn. dunglac.info</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Bаi Ca Kкu Gọi Khởi Nghĩa viết bằng chữ Nфm, gồm 36 cвu, theo thể lục bбt. Bаi
cũng sфi mбu căm thщ vа khн thế sắt mбu: “Vм thằng tả, giận thằng Tвy. Tuốt gươm
chйm sạch trận nаy mới nghe” (Cвu 21,22). Kкu gọi nho sĩ “аo аo tiến lкn” (Cвu
34). Mắng một số quan khфng ủng hộ lа “ngu si”, chỉ biết “Lo lтng nặng Tъi,
tưởng chi đạo người” (Cвu 30) vа đe họ sẽ bị đаo thải (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Gs.
Lк Hữu Mục. Cụ Sбu Đối Diện Với Văn Thвn. dunglac.info</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cбc thủ lгnh sбt cбnh với Tъ Tấn, ngoаi Đặng Như Mai (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Tъ
Mai</i>), cтn cу cбc thвn nhвn của фng như em rể Đặng Quang Vinh (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Tъ
Vinh</i>), con lа Trần Hướng (<i style="margin: 0px; padding: 0px">cу tбc giả
nуi Hướng lа em của Tъ Tấn</i>), chбu họ Trần Dực; Đậu Như Vаnh, Tổng Thức, Bang
Bốn, Bщi Danh Thiềm, Bщi Danh Mậu, Nguyễn Sắc Toản, Đinh Bạt Duật, Nho Năm, Đội
Lựu (<i style="margin: 0px; padding: 0px">tức Trần Quang Cбn</i>), Tъ Thiệu, Tъ
Khanh (<i style="margin: 0px; padding: 0px">tức Nguyễn Huy Điển</i>), Tъ Ngфng (<i style="margin: 0px; padding: 0px">tức
Đậu Bб Nghinh</i>), Tъ Bẩm (<i style="margin: 0px; padding: 0px">tức Nguyễn Mậu
Bẩm</i>), Tъ Uyển (<i style="margin: 0px; padding: 0px">tức Nguyễn Duật</i>), Tъ
Đức (<i style="margin: 0px; padding: 0px">tức Lк Mẫn Đức</i>), Nho Đắc, Nho Phổ,
Bа Tъ Э (<i style="margin: 0px; padding: 0px">tức Nguyễn Thị Quyкn, vợ của Tъ
Trần Văn Э vа lа con gбi ъt của Cụ Nguyễn Cфng Trứ</i>) … (4)<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Chỉ trong mấy ngаy, nhуm Trần Tấn lфi kйo được hаng ngаn nфng dвn vа hаng ngаn
dвn miền nъi Quảng Bмnh.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trước khi ra quвn, Tъ Tấn lаm lễ tế cờ ở Rъ Đаi.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trận đầu tiкn, фng đбnh chiếm cбc huyện Anh Sơn, Thanh<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:city w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Chương</st1:city>,<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:country-region></st1:place><span class="Apple-converted-space"> </span>Đаn,
rồi tấn cфng Thаnh Vinh (Nghệ An), nhưng khфng hạ nổi thаnh. Chỉ riкng trận đбnh
ở huyện<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Đаn
ngаy 15.5.1874, quвn Văn Thвn đг bắt được 21 vị chỉ huy của quвn Triều đмnh. Do
thua trận, quan Bố chбnh Phạm Hy Lгng vа quan Бn sбt Nguyễn Dơn bị Triều đмnh
phạt đбnh roi trượng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đang khi đу Tъ Mai đбnh cбc huyện Diễn Chвu, Quỳnh Lưu, rồi Cбc huyện Hương Sơn,
Đức Thọ.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tнnh đến Thбng 7 năm 1874, quвn Văn Thвn lаm chủ hết cбc phủ huyện Nghệ An, trừ
ra thủ phủ lа thаnh Vinh lа chưa chiếm được. Trкn đа thắng lợi, Văn Thвn xua
quвn tấn chiếm tỉnh lị Hа Tĩnh, giết chết quan đầu tỉnh. Họ toan tнnh bắt tay
với quвn Văn Thвn cбc tỉnh Hа Tĩnh, Quảng Bмnh, Quảng Trị, Thừa Thiкn…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Chủ trương “Bмnh Tвy, sбt tả”, nhưng cho đến giờ phъt nаy, quвn Văn Thвn của фng
Tъ Tấn chưa hề đбnh một thằng Tвy nаo, nhưng đг đбnh quвn của Triều đмnh, đг
chiếm cбc phủ huyện của Triều đмnh, vа nhất lа đг ra tay tаn sбt giбo dвn cực kм
dг man.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Khн thế tiến cфng vũ bгo của quвn Văn Thвn lаm cho cả Triều đмnh lẫn thực dвn
Phбp lo ngại. Vua Tự Đức phải gửi 500 quвn Cấm vệ ra tăng cường cho Nghệ An. Cбc
Khвm sai Nguyễn Chнnh vа Vх Trọng Bмnh từ miền Bắc kйo quвn xuống. Triều đмnh
cтn gửi thкm hơn 1000 quвn tiến ra theo đường nъi. Đang khi đу, Khвm sai Nguyễn
Văn Tường đưa tầu chiến ra đбnh từ biển vаo. Triều đмnh cũng yкu cầu Hải quвn
Phбp trợ giъp. Tбn tương quвn vụ tỉnh Sơn Tвy lа Tфn Thất Thuyết cũng được lệnh
tham chiến. Tới tỉnh Thanh Hуa, Tướng Tфn Thất Thuyết tuyкn bố đбnh Tвy, rồi
hаnh quвn xuống Nghệ An để đбnh dẹp quвn Văn thвn. Đến Thбng 8.1874, trước lực
lượng mạnh hơn hẳn của quвn Triều đмnh, thầy trт Tъ Tấn phải rъt về vщng rừng
nъi, phнa Tвy Nghệ Tĩnh. Chạy theo фng cтn cу cбc tay chỉ huy Văn Thвn khбc như:
Đặng Như Mai, Trần Quang Cбn, Nguyễn Vĩnh Khбnh, Trương Quang Thủ, Nguyễn Huy
Điển…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thбng 9, 1874,Tъ Tấn lại phải chạy sang Cam Mфn, nay thuộc Tỉnh Khăm Muộn, Lаo.
Tại đвy, фng ngг bệnh vа qua đời. Con фng lа Trần Hướng lкn nắm quyền chỉ huy,
nhưng chỉ нt lвu sau, Hướng bị Tổng lн Xг Hữu Bằng (<i style="margin: 0px; padding: 0px">nay
lа Sơn Bằng, Huyện Hương Sơn</i>) bắt nộp cho Phбp.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Riкng nhуm quвn Văn Thвn do Tъ Mai chỉ huy lкn chiếm Phủ Qщy lаm căn cứ, nhưng
Tъ Mai cũng bị nội giбn bắt nộp cho Triều đмnh. Trần Hướng vа Tъ Mai bị xử chйm
bкu đầu tại Thаnh Vinh (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Nghệ An</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Phong trаo Văn Thвn do Trần Tấn lгnh đạo tan rг vаo cuối năm 1874.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Tổn thất của giбo phận Vinh do phong trаo
Văn Thвn Nghệ Tĩnh 1874</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Theo cбc chứng từ phнa bкn ngoаi nhа đạo:</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cho tới tận ngаy nay, hậu duệ của Phong trаo Văn Thвn Nghệ An cтn nhмn nhận trкn
Diễn đаn Thanh Chương Nghệ An như sau: “<i style="margin: 0px; padding: 0px">Với
phong trаo nаy, "bмnh Tвy" đвu chưa thấy mа "sбt tả" thм hăng hбi quб. Cу lẽ vм
vậy mа ngаy nay, để trбnh xung đột của hai bкn lương giбo mа người ta khфng đề
cập đến (!?) phong trаo (1874) nаy vа trong sбch giбo khoa về lịch sử cận đại
khфng hề được đề cập” (tcnao.net tức Thanh Chương Nghệ An Online</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong cuốn Tục Ngữ Ca Dao Dвn Ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan ghi lại một bаi vи,
kể rất rх rаng về việc cбc Văn Thвn ra tay tаn sбt giбo dвn một cбch tаn бc, bất
kể giа trẻ, đаn bа, con nнt:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<i style="margin: 0px; padding: 0px">Bước sang năm Tuất,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Văn Thвn nổi lкn,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Gфng cщm đặt ra,<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
Chiкu cờ sбt tả…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Lа huyện Thanh Tiкn…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tъ Trвn nổi lкn…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Gọi bằng Bang Cố…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đội Dục, Thừa Tố…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Lа tiền hậu quвn…<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Mồng ba thбng bảy,<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
Xг Đoаi, Thuần Ngгi,<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kйo ra chợ Si,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thanh Dạ, Thọ Kỳ.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Truyền tất cả dвn,<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đвu lа tả đạo,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Khфng kỳ giа lгo,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Con trẻ, đаn bа,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Lấy lаm thảm thiết,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kẻ thм trфi sфng,<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
Mбu chảy đầy đồng…..<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
(Vũ Ngọc Phan. Tục Ngữ Ca Dao Dвn Ca Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>.
NXB Văn Học, 2006. Trang 442).</i><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Ghi nhận của phнa nhа đạo:</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong cuốn Việt Nam Giбo Sử, Phan Phбt Huồn ghi nhận như sau: “<i style="margin: 0px; padding: 0px">Nếu
ở địa phận Tвy Bắc Việt hoặc vм giбm mục Purginier đг cу một phần nаo trбch
nhiệm trong vụ Dupuis hoặc vм cу một số нt giбo hữu của địa phận đi lнnh cho
Garnier nhưng đối với địa phận Trung Bắc Việt chнnh phủ cũng như Văn thвn khфng
thể cбo người Cфng Giбo theo Phбp, vậy mа ở Nghệ An hai фng Tъ Trần vа Đặng Như
Mai hội tập tất cả cбc Văn Thвn trong hạt, lаm bаi hịch gọi lа “Bмnh Tвy Sбt Tả”
rồi kйo nhau đi sбt hại Cфng Giбo.</i><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<i style="margin: 0px; padding: 0px">Giбm mục Gauthier nhận thấy cбc quan triều
đмnh khфng dщng một phương phбp nаo để ngăn cản phong trаo giấy loạn giết hại
Cфng Giбo người liền ban phйp cho Cфng Giбo cầm khн giới để tự vệ rồi Giбm mục
viết thư cho cбc quan: “Cфng Giбo đг cầm khн giới khфng phải để chống lại chнnh
quyền, nhưng để bảo vệ mạng sống mмnh. Đг cу từng nghмn người Cфng Giбo phải sбt
hại, cбc quan đг lаm gм để chận đứng cuộc giết hại ấy?<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thật vậy, đг cу 4.500 bổn đạo phải giết vа 300 họ đạo phải phб hủy. Bổn đạo phải
hư hại hơn 6 triệu phật lăng.” (Phan Phбt Huồn. Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Giбo
Sử,<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st2:sn w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Quyển</st2:sn><span class="Apple-converted-space"> </span><st2:sn w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">I.</st2:sn></st1:place><span class="Apple-converted-space"> </span>Trang
521, 522).</i><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Phong trаo Văn thвn tại Nghệ Tĩnh năm 1874 tan rг, nhưng trкn phạm vi toаn quốc,
Phong trаo Văn Thвn chưa tắt hẳn, vẫn cтn вm ỉ khắp nơi vа chờ cơ hội sẽ lại
bщng phбt.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">3. Phong trаo Văn Thвn từ
1885 tới 1888</span></b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Nguyкn nhвn gần: Hтa ước Patenфtre, Dụ Cần
Vương</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong lъc dầu sфi lửa bỏng, Triều đмnh Huế vụng về đi cầu cứu Tầu. Nhвn cơ hội
Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>cầu
cứu, quвn Tầu đг kйo sang chiếm giữ cбc tỉnh phнa Bắc Sфng Hồng. Quвn VN tưởng
lа cу thể cậy thế quвn Tầu nкn bắt đầu tấn cфng quвn Phбp, nhưng đбnh đвu thua
đу. Người Phбp tức giận về thбi độ nаy nкn đг đuổi lгnh sự của ta ở Sаi Gтn về
Huế, vа chuẩn bị tăng cường quвn lực đối phу với tмnh hмnh mới.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Giữa lъc tмnh thế rối mщ như thế thм Vua Tự Đức qua đời ngаy 19.7.1883 (<i style="margin: 0px; padding: 0px">năm
Qъy Mщi</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Sau khi Vua Tự Đức qua đời, Triều đмnh rơi vаo họa “Tứ Nguyệt Tam Vương” (<i style="margin: 0px; padding: 0px">tức
lа trong 4 thбng cу tới 3 vua: Dục Đức lаm vua 3 ngаy, Hiệp Hтa 4 thбng, Kiến
Phъc 6 thбng</i>). Mọi việc đều do 2 viкn Phụ chнnh đại thần Tфn Thất Thuyết vа
Nguyễn Văn Tường chuyкn quyền, thao Tъng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Lợi dụng tмnh thế bất ổn của Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>,
ngаy 20.8.1883, Toаn quyền Harmand vа Thiếu tướng Courbet tấn cфng cửa Thuận An,
bắt Triều đмnh kн Hтa ước Qъy Mщi ngаy 25.8. 1883, cтn gọi lа Hтa ước Harmand,
gồm 27 khoản. Theo đу, nhа Nguyễn phải chấp nhận quyền bảo hộ của Phбp ở nước
ta. Sau đу, quвn Phбp mở chiến dịch đбnh đuổi quвn Tầu ra khỏi cбc tỉnh phнa Bắc
sфng Hồng, đưa tới Hтa ước Fournier kн kết giữa Tầu vа Phбp tại Thiкn Tвn ngаy
18.4.1884 (<i style="margin: 0px; padding: 0px">đвy chỉ lа hтa ước sơ bộ</i>).
Tầu cфng nhận Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>lа
thuộc địa của Phбp.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Để củng cố sự độc quyền thống trị ở nước ta, chнnh phủ Phбp ra lệnh cho
Patenфtre tới Huế để dаn dựng ra một hтa ước mới, sửa lại Hтa ước Harmand năm
1883. Đу lа Hтa ước năm Giбp Thвn, 06.6.1884. Đại diện nhа Nguyễn lа cбc фng
Phạm Thận Duật, Tфn Thất Phan, Nguyễn Văn Tường; phнa Phбp lа Jules Patenфtre.
Hтa ước gồm 19 khoản, gần giống Hтa ước 1883. Kн xong, Patenфtre bắt nấu chảy ấn
phong vương của hoаng đế Tầu, coi như từ nay Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>khфng
cтn lệ thuộc gм vаo nước Tầu nữa.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cũng năm 1884, Hаm Nghi được đưa lкn lаm vua, nhưng chỉ cу hư vị, người Phбp đг
nắm mọi quyền hаnh ở nước ta.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Vм thбi độ quб hống hбch quб đбng của người Phбp, đкm 05.7.1885, Phụ chбnh đại
thần Tфn Thất Thuyết tấn cфng tтa Khвm sứ của Phбp ở Huế, nhưng bị thất bại. Tфn
Thất Thuyết vội đưa vua Hаm Nghi bфn tẩu ra chiến khu Tвn Sở ở Quảng Trị. Từ
chiến khu, фng nhвn danh nhа vua ban Dụ Cần Vương. Hưởng ứng Dụ Cần Vương, một
phong trаo khбng Phбp mới nổ ra khắp nơi ở miền Bắc vа<span class="Apple-converted-space"> </span><span style="color: black; margin: 0px; padding: 0px">miền
Trung. Đу lа Phong trаo Cần Vương.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nương theo khн thế của Phong trаo Cần Vương, Phong trаo Văn Thвn lại bщng lкn dữ
dội.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Hаnh động của Văn Thвn trước khi vua Hаm
Nghi ban bố Dụ Cần Vương</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Ngay khi kн xong Hтa ước Harmand 1883, quвn Phбp bắt đầu đбnh đuổi quвn Tầu ở
Bắc kм, thм số phận giбo dвn lại bị đe dọa. Cбc địa phận ở phнa Đфng do cбc cha
dтng Рa Minh cai quản нt bị tổn thất hơn vм cбc giбm mục vа linh mục đг cфng
khai dứt khoбt khфng can dự vаo chнnh sự vа bạo lực. Đang khi đу, trong những
vщng khбc do cбc giбo sĩ Phбp phụ trбch, giбo dвn hứng chịu một cơn bбch hại
khủng khiếp. (5)<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Hаnh động của Văn Thвn từ khi cу Dụ Cần
Vương 1885<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="font-size: 10pt; font-family: Arial, sans-serif; color: black; margin: 0px; padding: 0px">
<p style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="text-align: justify; line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px"> </p>
<table cellspacing="0" cellpadding="0" width="1" align="left" border="0" style="border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; font-size: 12px; border: medium none; margin: 0px; padding: 0px">
<tbody style="margin: 0px; padding: 0px">
<tr style="margin: 0px; padding: 0px">
<td style="margin: 0px; padding: 0px">
<p align="justify" style="margin: 0px; padding: 0px">
<font color="#000080" size="1" face="Verdana" style="margin: 0px; padding: 0px">
<img border="0" alt="PhongTraoVanThan-9.jpg" src="http://conggiao.info/pic/news/2014/Nov/21/PhongTraoVanThan-9.jpg" width="193" height="340" style="border: medium none; margin: 0px; padding: 0px"> </font></td>
<td style="margin: 0px; padding: 0px"> </td>
</tr>
</table>
</span></b></span></span>
<span style="color: black; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
Ngаy 13.7. 1885, Dụ Cần Vương ban ra. Nъp dưới chнnh nghĩa Cần Vương, cбc sĩ phu
hăm hở dấy lкn Phong trаo Văn Thвn cực kм dữ dội, khiến cho, trong 2</span><span style="color: rgb(0, 0, 0); font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)"><span class="Apple-converted-space"> </span>năm
1885 vа 1886, giбo dвn từ Thanh Hуa vаo tới Phъ Yкn phải chịu cảnh mбu chảy đầu
rơi, nhа tan cửa nбt thảm khốc chưa từng cу trong lịch sử. Chỉ nơi nаo liều chết
chống trả tự vệ thм may ra thoбt nạn hoặc нt bị tổn hại, chẳng hạn như Phъc Nhạc
(<i style="margin: 0px; padding: 0px">Ninh Bмnh</i>), Bảo Nham vа Xuвn Kiều (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Vinh</i>),
Trung Nghĩa (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Hа Tĩnh</i>), Hướng Phương (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Quảng
Bмnh</i>), An Ninh vа Di Loan (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Quảng Trị</i>),
Trа Kiệu (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Quảng Nam</i>). Khфng may, đa số
lại lа những nơi khфng kịp hoặc khфng cу khả năng tổ chức chiến đấu tự vệ thм bị
quвn Văn Thвn tаn sбt dг man, bất kể nam phụ lгo ấu (6).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Một tбc giả cу quan điểm thщ ghйt đạo Gia Tф lа Nguyễn Xuвn Thọ cũng xбc nhận
việc Văn Thвn tiếp tục tаn sбt giбo dвn trong thời kм sau dụ Cần Vương: “Cuộc
khởi nghĩa “Văn Thвn” ngаy cаng mở rộng quy mф, việc khủng bố người Cфng Giбo
tiếp tục.” (<i style="margin: 0px; padding: 0px">Nguyễn Xuвn Thọ. Bước mở đầu
của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Phбp ở Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>1858-1897.
Trang 404</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">Chứng từ</span></b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Để cу ấn tượng sống động hơn về những nỗi thống khổ thấu trời mа người bкn đạo
phải chịu, chъng tфi trнch dẫn 2 chứng từ sau đвy:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Chứng từ 1</b><span class="Apple-converted-space"> </span>lа
một đoạn trнch từ “Cбc Bбo Cбo Thường Niкn của Cбc Vị Giбm Mục Giбo Phận Huế gửi
Hội Truyền Giбo Hải Ngoại Paris từ 1872 – 1940: “<i style="margin: 0px; padding: 0px">Cũng
theo Bбo cбo của Giбm mục Huế nуi trкn, trong năm cao điểm 1885, giбo dвn ở 2
tỉnh Thừa Thiкn vа Quảng Bмnh chịu нt đвu khổ hơn giбo dвn ở tỉnh Quảng Trị. Tại
Quảng Trị, tất cả cбc họ đạo đều bị tiкu diệt. Linh mục Mathey may mắn chạy
thoбt đг kể lại những gм фng chứng kiến như sau: “Trong đкm 7 rạng ngаy 8 thбng
9, chъng con thấy đбm chбy thiкu rụi họ đạo Kẻ Văn. Sбng ngаy 8, chъng con đi
qua cбc lаng đг bị đốt chбy lа Ngф Xб vа Tri Lễ. Trước mặt Cổ Vưu, chъng tфi
thấy 8 xбc trẻ con bị chặt đứt chвn tay cбch dг man. Phần đфng cбc kitф hữu cư
trъ bкn bờ trбi con sфng đều đг cу thể thoбt được. Nhưng những giбo xứ lớn vа
đẹp đẽ ở bờ phải chỉ cтn lа đống tro tаn vа nằm dаi nhiều xбc chết.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nhất lа ở trong vа chung quanh cбc nhа thờ, cбc tử thi chất đống. Sau khi đг mất
hy vọng thoбt khỏi cбi chết hoặc chạy trốn, hoặc bằng cбch nаo khбc, một số lớn
nhất lа phụ nữ vа trẻ em tмm một chъt an ủi lа được chết dưới bуng thбnh giб vа
được chфn lấp dưới những đổ nбt của nhа thờ, nơi họ đг lгnh nhận phйp Rửa vа
thường xuyкn đến cầu nguyện.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong nhiều nơi người người đг bị thiкu sống vа cбc người Phбp ở Quảng Trị xъc
động biết được rằng cбch thаnh đу khoảng một giờ đi bộ, người ta đг thiкu sống
176 người thuộc họ đạo An Lộng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong họ Dương Lộc, cuộc tаn sбt thật kinh khủng. Chắc hẳn khфng thấy rх nguy
hiểm đang bao quanh, hoặc nghĩ rằng hợp lực lại họ cу thể chống cự quвn cướp dễ
dаng hơn, nкn cбc kitф hữu thuộc 5 họ đạo lớn, 4 linh mục vа khoảng 50 nữ tu họp
nhau tại Dương Lộc. Họ đг cу thể đẩy lui nhiều cuộc tấn cфng của loạn quвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nhưng những loạn quвn nаy đг gọi thкm tăng viện vа đг dẫn đến cả 1 con voi trận.
Trước những sức mạnh đу, cбc người trong vтng vвy chắc hẳn đг mất can đảm. Sau
khi phб bỏ cбc chướng ngại vật, loạn quвn đг xвm nhập vаo trong lũy nhỏ yếu ớt
bảo vệ cбc kitф hữu, lửa chбy, gươm đao, giбo mбc tất cả hợp nhau tаn sбt 2 hoặc
3 ngаn kitф hữu tụ họp nơi đу”.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
“Khi chъng con đến Bбi Sơn, nơi cбc kitф hữu đг họp nhau quyết bảo vệ đến cщng
vа họ đг cу thể khбng cự trong nhiều tuần lễ, chъng con đг gặp thấy nhа thờ bị
đốt chбy vа cбc tử thi nằm mọi phнa, người bị chặt tay chвn bởi hung khн bọn sбt
nhвn, người thм bị thiкu chбy cбch khủng khiếp. Cбch đу một quảng, trong cбc lщm
cвy, cбc người cтn sống đг bị chặt cбch dг man vа đang chết đуi. Cuộc bao vвy
kйo dаi lвu, vа cбc đồ ăn dự trữ đг hoаn toаn cạn kiệt đến nổi phải bуc lб cвy
mа nhai để lаm cho mмnh tưởng rằng khỏi đуi.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Con cтn nhận thấy nhiều trẻ nhỏ chết bкn cạnh mẹ mа khфng bị vết thương nаo, cбc
trẻ khбc cắn miệng vаo vъ mẹ đang chết hoặc đг chết. Cтn cу những chi tiết rщng
rợi hơn nữa, nhưng bъt mực khфng viết lкn được”.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đức Cha Caspar nуi:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
“Trong những cuộc tаn sбt kinh khủng đу, 10 linh mục người Việt đг đổ mбu vм Đức
Kitф, khфng cу lời lẽ loаi người nаo kể hết được những đối xử kinh khủng mа cбc
kẻ sбt nhвn đг dщng để giết chết cбc ngаi. Người thм bị thiкu sống, kẻ thм bị
chфn sống, người khбc nữa bị mổ bụng. Bị nhận ra lа cбc đạo trưởng, cбc ngаi
thấy kẻ thщ đг chuẩn bị cho mмnh một cбi chết đau đớn đặc biệt”.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đвy lа bảng tổng kết cбc khốn khổ cбc kitф hữu Quảng Trị phải chịu.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Số cбc nạn nhвn gồm:<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
- Giбo hạt Đất Đỏ: 1.666 người<br style="margin: 0px; padding: 0px">
- Bбi Trời: 2.013<br style="margin: 0px; padding: 0px">
- Dinh Cбt: 4.642<br style="margin: 0px; padding: 0px">
- Thanh Hương: 264<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tổng cộng 8.585 kitф hữu bị tаn sбt.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Lại nữa, tất cả cбc nhа thờ, viện cф nhi, cбc trường học đều đг bị cướp phб vа
thiкu rụi”.</i><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<i style="margin: 0px; padding: 0px">(Trнch dịch từ nguyкn bản Phбp ngữ “Cбc Bбo
Cбo Thường Niкn của Cбc Vị Giбm Mục Giбo Phận Huế gửi Hội Truyền Giбo Hải Ngoại
Paris từ 1872 – 1940” do Lк Thiện Sĩ sưu tập. Lm. Stanislaф Nguyễn Рức Vệ.
tonggiaophanhue.net)</i><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Chứng từ 2</b><span class="Apple-converted-space"> </span>lа
một đoạn trong bаi kн của hậu duệ xứ Trа Cвu, một họ đạo nằm ở phнa<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>tỉnh
Quảng Ngгi.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong bаi kн nаy, tбc giả kể về tai họa mа tổ tiкn фng đг phải gбnh chịu thời
Văn Thвn như sau:<span class="Apple-converted-space"> </span><i style="margin: 0px; padding: 0px">“….Theo
sử liệu vа chuyện kể của cha фng, xứ đạo Trа Cвu nguyкn thủy hмnh thаnh trước
thời Văn Thвn vа cũng đг phải chịu cơn bбch hại khủng khiếp của phong trаo Sбt
Tả nầy. Tại vщng đất Trа Cвu cũ, ngаy xưa vẫn lưu dấu hai mộ tử đạo: một mộ dаi
như một đường hаo vа một mộ trтn như cбi giếng. Một số đфng tнn hữu Trа Cвu đг
bị chфn sống dưới cбi hаo dаi vа cбi giếng sвu nầy. Trong khi một số đфng khбc
bм lщa xuống sфng Thoa gần "Bến Đт Mốc" (bến sống ngăn đфi hai xг Phổ Văn vа Phổ
Quang thuộc huyện Đức Phổ, Quảng Ngгi), đến một vực sвu gọi lа vực Ф Rф. Tại nơi
đвy, giбo dвn bị cột trong cбc giỏ chiкn (như giỏ nhốt gа) kết với cбc hтn đб
nặng vа bị xф xuống đoạn sфng sвu nầy cho chết chмm. Chнnh do biến cố nầy mа dвn
cư tại đвy cho đến bвy giờ vẫn gọi đoạn sфng nầy lа "Vực Đạo"”. (Lm. Giuse
Trương Đмnh Hiền. Cảm nhận ngаy Bổn Mạng cộng đoаn Trа Cвu, sau 47 năm con về
giỗ Mẹ. vietcatholic.net ngаy 8/21/2012).</i><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
-----------------------------------------<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: blue; margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
</span><b style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="color: red; margin: 0px; padding: 0px">MỘT SỐ NHẬN XЙT</span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
</b>• Nếu coi cбc sĩ tử thời Nho học giống như lа cбc sinh viкn đang theo học
bậc cao đẳng thời đại ngаy nay, thм cу thể nуi, phong trаo Văn Thвn ở nước ta
vаo nửa sau thế kỉ 19 lа phong trаo sinh viкn tranh đấu chнnh trị đъng nghĩa đầu
tiкn ở nước ta vа so với cбc phong trаo sinh viкn tranh đấu trкn toаn thế giới
thм đвy cũng lа phong trаo sớm sủa nhất, kйo dаi nhất, bạo lực nhất vа cũng gвy
nкn chết chуc nhiều nhất cho đồng bаo vф tội.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Vua quan cũng như cбc Văn Thвn vа nhiều vị thủ lгnh Cần Vương đều thuộc giới
Nho học. Hiểu theo nghĩa rộng, tất cả đều thuộc giới Văn Thвn vа đương nhiкn họ
đều thщ ghйt Phбp vа đạo Gia Tф. Tuy nhiкn, vм ở thế chнnh quyền, vua vа cбc
quan phải tự chế hаnh động trong khuфn khổ luật phбp, nhất lа phải tuвn thủ
những hiệp ước đг kн với Phбp. Từ khi kн vаo hтa ước cу điều khoản cho phйp
giảng đạo vа giữ đạo, thм chнnh thức khфng cтn bбch hại đạo nữa, mặc dщ ở địa
phương vẫn cу một số quan quвn sбch nhiễu dвn đạo, ngấm ngầm yểm trợ hoặc lа lаm
ngơ cho Văn Thвn tấn cфng cбc lаng đạo.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Cбc Văn Thвn lа dвn giả; họ khфng vướng mắc “vтng cương tỏa”, khфng cу địa vị
vа quyền lợi phải giữ gмn. Vм thế mỗi khi thấy nhа vua kн một nhượng ước với
Phбp, họ liền tỏ ra bất bмnh, khфng cтn kнnh trọng, tin tưởng vа tuвn lệnh nhа
vua nữa. Họ khфng đếm xỉa tới những gм triều đмnh kн với Phбp. Vа vм chưa đủ khả
năng đбnh Phбp thм họ trъt hết căm thщ lкn giбo dвn. Họ mặc tмnh truy nг, sбt
hại người theo đạo GiaTф, bất kể nam phụ lгo ấu, Tвy hay ta. Những đội quвn do
cбc Văn Thвn cầm đầu đфng hаng ngаn người vвy đбnh một lаng đạo нt người hơn
nhiều, cу nơi chỉ vаi trăm người. Lаng đạo nаo bị tấn cфng bất ngờ hoặc khфng đủ
sức tự vệ sẽ bị giết sạch, đốt sạch. Nếu ở thời đại ngаy nay, hаnh động đốt
sạch, giết sạch nаy sẽ bị quốc tế lкn бn lа tội diệt chủng, giống như vụ người
Hutu diệt chủng người Tutsi ở nước Rwanda, Phi chвu vаo năm 1994.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Đại đa số người theo đạo Gia Tф vẫn tщng phục chнnh quyền, khфng chống lại nhа
vua. Nhưng khi Văn Thвn dồn họ vаo đường cщng, khфng được vua quan bảo vệ, một
số lаng đạo bất đắc dĩ phải xử dụng quyền tự vệ; một số lаng đạo khфng đủ sức tự
vệ, vм cу linh mục chнnh xứ lа người Phбp cho nкn quвn đội Phбp đг tới giải cứu.
Chнnh những hаnh động tаn sбt dг man của Văn Thвn đг đẩy dвn đạo bất đắc dĩ phải
chạy về phнa kẻ đг cứu mạng họ.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Trước nguy cơ bị tiкu diệt, nếu một tập thể giбo dвn do một linh mục thừa sai
người Phбp trфng coi thм dễ được quвn Phбp cứu giъp, nhưng nếu linh mục phụ
trбch lа người bản xứ thм tмnh cảnh khốn đốn hơn, cу khi phải cщng với giбo dвn
kкu lкn quan. Hмnh thức đтi “cфng lн” nаy rất cу thể bị coi lа “tụ chъng hiếp
quan”. Trong bộ sử Quốc Triều Chнnh Biкn Toбt Yếu đг kể lại một vụ như sau:
“Tỉnh Quảng Trị cу linh mục người nước ta tкn lа Lк Бn “mưu tụng giao thoa tụ
chъng hiếp quan”, (lаng Xuвn Hтa kiện, tra ra tкn Бn thъ nhận). Triều đмnh theo
luật “giбo toa” định tội mгn trượng lưu (đбnh 100 trượng vа phбt lưu 3000 dặm).
Khi ấy cбc cố đạo vа dвn đạo phạm phбp, quan Soбi nước Phбp thường đưa thơ xin
ta tra hỏi, cứ chiếu theo lời hтa ước vа luật lệ trị tội” (Quốc Triều Chнnh Biкn
Toбt Yếu. Quyển V. Trang 203. motgoctroi.com).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Cбc фng Văn Thвn thời đại ngаy nay vẫn đang viết lбch với giọng điệu căm thщ
đạo Gia Tф khфng thua kйm cбc Văn Thвn hồi thế kỉ 19. Cу фng hằn học viết: “Đбng
lẽ…nкn viết Văn Thвn xử tội người Cфng Giбo mới đъng, chứ cтn viết Văn Thвn đổ
tội cho người Cфng Giбo thм trật lất”. Xem ra, vм quб thщ hận khiến cho cбc фng
Văn Thвn thế kỉ 19 cũng như cбc фng Văn Thвn thời đại ngаy nay vừa mất sбng suốt
vừa độc бc hơn cả người Cộng sản. Người Cộng sản ra tay khфng hề khoan nhuợng,
nhưng thường khi họ cтn biết phвn biệt ai mới lа thаnh phần nguy hiểm cần tiкu
diệt. Gs. Trần Văn Giаu, một đảng viкn Cộng sản kм cựu, đг nhận định về Phong
trаo Văn Thвn Nghệ Tĩnh năm 1874 như sau,: "Khфng thể chối cгi rằng phong trаo
1874 ở Nghệ Tĩnh lа phong trаo yкu nước, do Văn-thвn yкu nước khởi xướng. Nhưng
cũng khфng thể chối cгi rằng cбc nhа Văn-thвn yкu nước đг lаm những điều rất sai
chнnh trị khi họ xem việt 'sбt Tả' lа điều kiện thứ nhất của việc 'bмnh Tвy',
khфng biết phвn biệt giбo dвn bмnh thường vа những giбo sĩ lаm tay sai cho giặc
Phбp. Họ vơ đũa cả nắm, vа vф tмnh họ đẩy tất cả những người đạo đồ Thiкn Chъa
qua một bкn, bкn giặc Phбp. Họ đặt nhiệm vụ 'gмn giữ văn minh Nho giбo' cho cuộc
vận động, như thế lа bу hẹp quб, lа hạn chế quб cбi э nghĩa của cuộc vận động, э
nghĩa đу lа cứu nước Việt-nam, chớ nаo chỉ bảo vệ riкng một đạo nаo, bất kỳ Nho
giбo, hay Phật giбo, hay Lгo giбo. 'Bмnh Tвy' thм chắc mọi người dвn đồng э, cтn
'sбt Tả' thм vị tất người dвn thường đг nhất trн bằng lтng; cбc nhа Văn-thвn
khởi nghĩa vф hмnh trung đг tự cф lập mмnh, cаng dễ bị triều đмnh đбnh dẹp."
((Trần Văn Giаu, Sự phбt triển của tư tưởng ở Việt- nam, tập I, Hệ э thức phong
kiến vа sự thất bại của nу trước cбc nhiệm vụ lịch sử, nxb T.P.Hồ Chн Minh,
1993, tr. 369. Dẫn bởi Gs. Lк Hữu Mục trong bаi “Cụ Sбu Đối Diện Với Văn Thвn”.
dunglac.info).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Sự kiện vua Tự Đức yкu cầu quвn Phбp giъp đбnh quвn Văn thвn của thầy trт Trần
Tấn, Đặng Như Mai ở Nghệ Tĩnh năm 1874 vа sự kiện Tфn Thất Thuyết, khi được lệnh
kйo quвn từ Sơn Tвy xuống tới Thanh Hуa, thм фng tuyкn bố đбnh Phбp, rồi mới đi
tiễu trừ quвn Văn thвn ở Nghệ An, chứng minh đбnh Tвy vа giết hại người theo đạo
Gia Tф lа hai việc khбc nhau. Nếu Văn thвn chỉ đбnh Phбp thм Tфn Thất Thuyết
khфng đбnh Văn thвn vа Vua Tự Đức cũng khфng xin quвn Phбp giъp dẹp Văn thвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Đến khoảng giữa thế kỉ 19 rồi mа giới Văn Thвn nước ta vẫn khфng giao thiệp
với thế giới vа chỉ biết một thứ tương quan “quốc tế” theo chiều dọc: trкn ta lа
“thiкn triều”, tức lа nước Tầu, dưới ta lа cбc “em ъt” Miкn, Lаo. Cбc Văn Thвn
mщ tịt về mối bang giao quốc tế theo chiều ngang, cбc quốc gia coi nhau ngang
hаng, được quy định trong Cфng ước bang giao quốc tế mа cбc nước tвy phương đг
kн với nhau tại Vienna năm 1818. Cho nкn khi người Phбp đг kн với triều đмnh nhа
Nguyễn những hтa ước mа thấy giới Văn Thвn bất xйt cбc điều khoản đг kн, lại kйo
nhau đi tаn sбt cбc lаng đạo, nhất lа giết hại cбc giбo sĩ Phбp lа cфng dвn của
họ, rồi lại thấy triều đмnh kкu gọi quвn Tầu vа cбc loại giặc khбch Cờ Vаng, Cờ
Trắng, Cờ Đen vаo đề chống lại quвn Phбp, khiến họ cу thкm lн do cho những hаnh
động quвn sự . Về điểm nаy, Gs. Tфn Thất Thiện nhận xйt: “Cу thể nуi rằng lъc
đất nước đang phải đối đầu với một loạt vấn đề mới thм cả nước như con cуc ngồi
dưới đбy giếng khuфn mẫu Khổng giбo Trung Hoa” (Tфn Thất Thiện. Cбc Vua Nhа
Nguyễn , Giới Văn Thвn Vа Sự Bại Vong Của Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>.
Dunglac.info).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Cвu hỏi chнnh yếu thường được nкu lкn vа cũng lа cвu hỏi gвy tranh luận gay
gắt, đу lа: Nước mất tại ai? Giới Văn Thвn thế kỉ 19 đг cу cвu trả lời rх rаng
vа mгnh liệt bằng hаnh động đốt sạch, giết sạch những người theo đạo Gia Tф.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cтn cбc фng Văn Thвn thời hiện đại (lа những kẻ cho rằng hễ đг lа tнn đồ Thiкn
Chъa giбo thм khфng cу cбi gм tốt cả; đг khфng cу cбi gм tốt mа lại cу rất nhiều
tội, nhất lа tội phản quốc, cho nкn đбng phải bị loại trừ hoặc lа phải bị giết
chết hết) đương nhiкn cũng cу ngay cвu trả lời, tuy dщ mấy фng khфng cу thể ra
tay hаnh động giết người như cбc фng Văn Thвn thời xưa. Một фng cу bằng Tiến sĩ
tại Sorbonne, Phбp, đг viết như sau: “VN đi vаo qũy đạo của nước Phбp, từ đầu
đến cuối, cбc giбo sĩ đг đуng một vai trт quan trọng hаng đầu trong việc nước
Phбp đбnh chiếm miền đất xa xфi…từ đвy, họ cу quyền thỏa mгn” (Nguyễn Xuвn Thọ.
Bước mở đầu của sự thiết lập hệ thống thuộc địa Phбp ở Việt Nam (1858 – 1897.
Trang 357).<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đang khi đу, Gs. Yoshiharu Tsuboi, cũng lấy Tiến sĩ tại Phбp, lại cу э kiến
khбc. Vị giбo sư người Nhật Bản nаy cho rằng cбc giбo sĩ Phбp chỉ lа một trong
số 4 nhуm người phải chịu trбch nhiệm trong việc Phбp đбnh chiếm Việt Nam: Một
lа Triều đмnh Paris; hai lа cбc viкn chức ngoại giao vа quвn sự Phбp hoạt động ở
Việt Nam, nhất lа cбc sĩ quan Hải quвn nuфi mộng lаm Thống đốc, Toаn quyền…; ba
lа cбc giбo sĩ muốn truyền đạo; bốn lа cбc thương nhвn phiкu lưu muốn lợi nhuận.
Theo cбc tаi liệu lịch sử, nhуm người thứ hai - cбc viкn chức ngoại giao vа quвn
sự Phбp - lа nhуm thủ phạm chнnh (Xem Yoshiharu Tsuboi, l'Empire Vietnamien face
а la France et а la Chine 1847-1885, Paris (bản dịch tiếng Việt Nước Đại Nam đối
diện với Phбp vа Trung Hoa 1847-1885, Hội sử học Việt Nam Hа Nội 1992).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cвu trả lời của Gs. Y. Tsuboi đầy đủ hơn. Lịch sử cho thấy: những nước lớn vа
đфng dвn hơn Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>nhiều
cũng đг khфng thoбt khỏi nạn bị thực dвn Вu chвu. Nước Tầu bị “liệt cường xвu
xй”. Ấn độ bị Anh cai trị (cу cвu: “Mặt trời khфng bao giờ lặn trкn đế quốc
Anh”).<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Indonesia</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>bị
khống chế bởi nước Hтa Lan bй xнu…Trường hợp những nước nаy, chắc chắn khфng cần
cу cбc giбo sĩ Phбp tiếp tay mа bọn thực dвn vẫn бp đặt được quyền thống trị.
Đang khi đу, Thбi Lan tuy nhỏ vа yếu, nhưng vм đг khфn khйo mở cửa cho tất cả
mọi nước vаo lаm ăn buфn bбn, cho nкn trбnh được họa mất nước; cтn Nhật Bản thм
Minh trị Thiкn Hoаng sбng suốt vа cương quyết nghe theo đề nghị của những nhа бi
quốc tвn học, vội vаng canh tвn xứ sở. Nhờ thế mа Nhật Bản khфng bị xвm lăng,
ngược lại cтn trở nкn hщng mạnh mau chуng, đến nỗi họ cу khả năng đбnh bại Hạm
đội Bắc Hải của Nga hoаng tại Eo Đối Mг năm 1905.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Mất nước lа tại người Phбp, nhưng mа cũng tại ta. Phнa Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>,
cу thể kể ra 4 nhуm thủ phạm chнnh: Một lа cбc vua; hai lа cбc quan lớn triều
đмnh vа giới quan lại địa phương; ba lа giới Văn Thвn vа bốn lа cбc thвn hаo
lаng xг. Nhуm thứ hai nắm rất nhiều quyền hаnh vа họ lа cản trở lớn nhất trong
cбc nỗ lực canh tвn đất nước, dẫn tới tмnh trạng suy yếu, khiến khфng đủ lực để
bảo vệ được đất nước trước tham vọng của thực dвn Phбp. Nhуm thứ ba lа cбc Văn
Thвn; họ phủ nhận quyền lгnh đạo cщa nhа vua, tự э thаnh lập lực lượng vũ trang
đi chйm giết, đốt phб cбc lаng đạo, nhất lа việc sбt hại cбc giбo sĩ Tвy phương
khiến cho quвn Phбp lấy cớ bкn ta vi phạm hiệp ước để can thiệp quвn sự vа khi
thấy cу thể thắng lợi quб dễ dаng, họ lấn tới luфn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tуm lại, vаo cбc thế kỉ 18, 19, trước cao trаo cбc nước Вu chвu đi chiếm thuộc
địa, do họ cу nền kĩ nghệ, thương mại, quвn sự…tвn tiến vượt bậc, thм những
nước, dщ to vа đфng dвn, mа cứ tiếp tục duy trм hệ thống cai trị mục nбt, triều
đмnh tối tăm, hủ lậu vа sợ mất địa vị, quan lại tham ф, xг hội loạn lạc vа dвn
tмnh đуi khổ thм khфng mất nước mới lа lạ. Thực dвn đế quốc thời đại nаo cũng
biết cбch tмm ra lн do để xвm lăng, để thỏa mгn tham vọng của chъng. Lịch sử lа
một sự lặp lại. Ngаy nay, Cộng sản Hа Nội cũng đang đưa nước ta lвm vаo tмnh
cảnh bi đбt giống như tмnh cảnh nước ta hồi giữa thế kỉ 19.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cбc фng Văn Thвn cũ cũng như mới cứ phуng đại quб đбng trбch nhiệm lаm mất nước
của những cuộc vận động, những bức thư viết bởi một số rất нt giбo sĩ Phбp cу уc
thực dвn như ; Huc, Chamison, Libois, Gm. Pellerin, Gm. Puginier… Mặc dщ, phải
nhмn nhận rằng: hаnh động dнnh lнu tới thực dвn của mấy фng giбo sĩ Phбp ấy vừa
trбi với chỉ thị của Bộ Truyền giбo, vừa để lại tiếng xấu cho Giбo Hội Cфng Giбo
Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>.
Nhưng thực ra, những thứ đу chẳng lа gм so với tham vọng vа quyền lợi vật chất
của thực dвn Phбp. Khi người Phбp muốn cứ thм họ đбnh chiếm. Lн do tфn giбo chỉ
lа cбi cớ mа phнa Việt<st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>đг
vụng về tạo ra cho họ. Khфng cу cớ nаy thм họ cũng kiếm ra cớ khбc. Khi cần thм
họ xử dụng lн do tфn giбo. Xong việc rồi thм cбc viкn chức cũng như cбc tướng tб
Phбp khфng ngần ngại nуi xấu cбc giбo sĩ vа giбo dвn.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Căn cứ vаo cuốn L’expansion colonial de la France, йtude йconomique, politique
et gйographie sur les йtablissements francais d’outre-mer.<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:city w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Paris</st1:place></st1:city><span class="Apple-converted-space"> </span>1886,
Gs. Nguyễn Văn Trung viết: “Cтn về tфn giбo, фng (Lanessan) đг cho chъng ta thấy
rх э định của người Phбp trong chнnh sбch ưu đгi Đạo Thiкn Chъa giбo khфng phải
vм mục đнch tфn giбo nhưng vм mục đнch chнnh trị. Nhưng khфng phải vм chống
chнnh sбch ưu đгi Thiкn Chъa giбo mа фng gạt bỏ mọi э định lợi dụng tфn giбo vм
mục đнch chнnh trị. Vấn đề lа lợi dụng lаm sao mа khфng hại đến chнnh trị, vа
cũng khфng xйt cу hại cho đạo hay khфng”. Trong chъ thнch, Gs. Trung nуi rх
thкm: “Tмm hiểu chнnh sбch lợi dụng tфn giбo của người Phбp, chứng cớ lа tại sao
người Phбp vа nước Phбp thời đi thực dвn lа một nước chống Thiкn Chъa giбo, bаi
bбc giбo sĩ (antirйligieux, anticlйrical) trục xuất hаng ngаn tu sĩ, nhưng khi
sang Việt Nam thм lại rất lа ưu đгi Cфng Giбo, vа cử cả một hạm đội đến để bкnh
vực một thừa sai bị bạc đгi” (Nguyễn Văn Trung. Chủ Nghĩa Thực Dвn Phбp Ở Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Thực
Chất Vа Huyền Thoại.<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Sơn,
Sаi Gтn. 1963. Trang 119).<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Cбc фng Văn Thвn thế kỉ 19 cũng như cбc фng Văn Thвn thời hiện đại vм quб hận
thщ người theo đạo Gia Tф cho nкn khфng bмnh tĩnh vа khфng cфng bằng trong xйt
xử. Chẳng hạn như cбc фng tố cбo giбo dвn tiếp tay cho Phбp, đi lнnh cho Tвy mа
khфng thấy tỉ lệ giбo dвn đi lнnh cho tвy hay lаm “cфng chức” cho Tвy, từ thế kн
19 cho tới thời Đệ nhất Cộng hтa, khфng bao giờ vượt trội so với tỉ lệ người bкn
lương, hay Phật tử. Hгy lấy một thн dụ: Trong cuốn Việt Nam Giбo Sử. Quyển 1.
Trang 519 vа 520, tбc giả Phan Phбt Huồn đг dẫn sбch Vie de Mgr Puginier (P.225)
nуi rằng, sau khi hạ thаnh Hа Nội ngаy 20.11.1873, F. Garnier “đi mộ ở cбc tỉnh
được 14.000 thвn binh trong số đу cу 2.000 Cфng Giбo…”. Tỉ lệ lа 1/7. Cứ 1 giбo
dвn đi lнnh cho tвy thм 6 người lнnh khбc lа ai, theo đạo gм?<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Sử sбch xưa nay thường cho lа giới Văn Thвn yкu nước cтn vua Tự Đức vа triều
đмnh thм hиn yếu vм đг lần lượt kн những hтa ước nhục nhг, nhượng bộ kẻ thщ.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Phải cфng nhận giới Văn Thвn cу lтng бi quốc, thấy nước nhа bị quвn Phấp xвm
lăng, họ đг đứng lкn chống lại kẻ thщ. Tuy nhiкn, trước kẻ địch cу khả năng hơn
hẳn về vũ khн tвn tiến, giới Văn Thвn chỉ cу nhiệt tмnh mа khфng cу sự hiểu biết
vа đбnh giб đъng đắn về tмnh hмnh thế giới, về đất nước vа về thực lực của mмnh.
Đang khi đу, lại phạm phải sai lầm nghiкm trọng lа thay vм tмm kế sбch đoаn kết
toаn dвn thм giới Văn Thвn lại phбt động tấn cфng cбc lаng đạo vа sбt hại một
cбch tаn бc thường dвn vф tội theo đạo Gia Tф, bất kể giа trẻ lớn bй. Tuy lấy
khẩu hiệu “Bмnh Tвy Sбt Tả”, Văn Thвn đг khфng đбnh được thằng Tвy nаo, nhưng
“sбt tả” thм hết sức dữ dội. Đу lа một sai lầm tai hại đưa tới mбu vа nước mắt
cho một thаnh phần dвn tộc, lаm phвn hуa vа suy giảm nội lực quốc gia trước nguy
cơ xвm lược của thực dвn Phбp. Văn Thвn yкu nước nhưng hаnh động khфng sбng suốt
như thế, chẳng những khфng cứu được nước, mа cтn gуp một phần lаm cho mau mất
nước vаo tay kẻ thщ. Фng “vua cбch mạng” Lкnin nуi: Nhiệt tмnh cбch mạng + ngu
dốt = phб hoại.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Quan đại thần vа cũng lа nhа ngoại giao chuyкn nghiệp hаng đầu Phan Thanh Giản
đг phải than thở:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<i style="margin: 0px; padding: 0px">Từ ngаy đi sứ tới Tвy kinh,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thấy việc Вu chвu phải giật mмnh.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kкu tỉnh đồng bаo mau kịp bước,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Hết lời năm nỉ chẳng ai tin !</i><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thời đу, đвu phải chỉ cу một mмnh Cụ Phan Thanh Giản chủ trương canh tвn mа cтn
khб nhiều những nhа tвn học khбc nữa, như cбc фng: Nguyễn Trường Tộ, Bщi Viện,
Trương Vĩnh Kэ, Nguyễn Lộ Trạch, Đinh Văn Điền…, hoặc cбc linh mục như Đặng Đức
Tuấn, Nguyễn Hoаng, Nguyễn Ngọc Tuyкn, Nguyễn Hữu Thơ, Đoạn Trinh Hoan, Trần
Ngọc Vịnh, Lк Văn Huấn…(Xem Nghiкm Đức Thảo vа Hoаng Đмnh Hiếu. Những Chiến Sĩ
Cần Vương Cф Đơn. dunglac.info)<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thế cho nкn sử gia Trần Trọng Kim đг gọi vụ nổi dậy năm 1874 của thầy trт Trần
Tấn, Đặng Như Mai ở Nghệ An lа “Văn Thвn Nổi Loạn ở Nghệ Tĩnh” vа phк bмnh như
sau: “Nước ta mа khфng chịu khai hуa ra như cбc nước khбc lа cũng bởi bọn sĩ phu
cứ giữ thуi cũ, khфng chịu theo thời thế mа thay đổi. Nay sự suy nhược của mмnh
đг sờ sờ ra đấy, thế mа khфng chịu mở mắt ra mа nhмn, lại vм sự tức giận một lъc
mа lаm việc nфng nổi cаn rở, để cho thiệt hại thкm, như thế thм cбi tội trạng
của bọn sĩ phu đối với nước nhа chẳng to lắm ru” (Trần Trọng Kim. Việt Nam Sử
Lược. Sđd. Bản điện tử. Trang 215. Motgoctroi.com).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Cу một số tбc giả tiếc xуt vм Phong trаo Văn Thвn đг khфng thаnh cфng. Theo
cбc tбc giả nаy, nếu Phong trаo Văn Thвn thаnh cфng thм vận nước đг đổi thay
theo chiều hướng cбch mạng tiến bộ. Chъng tфi khфng tбn đồng quan điểm nаy. Bởi
vм, như trкn đг chứng minh, Văn Thвn tuy cу lтng бi quốc, nhưng бi quốc một cбch
mщ quбng, thiển cận. Đối nội thм khфng khфn ngoan đoаn kết mọi tầng lớp. Đối
ngoại thм khфng mở lтng để chấp nhận học hỏi những tiến bộ khoa học kĩ thuật của
Tвy phương, nhất lа chưa đủ khả năng để tiếp thu những tư tưởng tự do dвn chủ
Tвy phương. Giả như Phong trаo Văn Thвn thаnh cфng thм họ vẫn đi theo con đường
quвn chủ chuyкn chế vа vẫn thần phục Trung Hoa, nhất lа về mặt tư tưởng, văn
hуa. Tuyệt nhiкn khфng hề thấy giới Văn Thвn thế kỉ 19 tỏ ra dấu hiệu tiến bộ,
hay lа muốn đi theo tвn học gм cả.<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Rất tiếc, hồi giữa thế kỉ 19, giới Văn Thвn đг khфng cу ai bмnh tĩnh vа sбng
suốt đủ để nghe lời trần tмnh của nhа tвn học Nguyễn Trường Tộ: “Nуi tуm lại,
bất kỳ trong đạo giбo nаo, hễ ai phản nghịch loạn thường đều lа người đắc tội
trong tфn giбo, cứ бp dụng hмnh phбp khфng tha để cho đạo giбo được trong sạch.
Cтn ai yкn phận tuвn theo phбp luật thм để cho họ tự nhiкn cу hại gм đвu? Đồng
hаnh mа khфng nghịch nhau lа được, cần gм bắt phải nhất tề những cбi mа tạo vật
khфng thể nhất tề, cũng khфng cần thiết phải nhất tề, để lаm tổn thương hтa
khн?” (Nguyễn Trường Tộ. Di Thảo 2. Giбo mфn luận. Bаn về tự do tфn giбo. Ngаy
11 thбng 2 năm Tự Đức 16 tức 29 thбng 3 năm 1863. Dunglac.org).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
• Ngаy nay, sang thế kỉ 21 rồi, thế mа ngтi bъt của cбc фng Văn Thвn thời đại
vẫn tiếp tục ngщn ngụt ngọn lửa căm thщ vа giả điếc lаm ngơ trước những э kiến
xвy dựng của những nhа nghiкn cứu chuyкn nghiệp. Một trong những э kiến đу lа э
kiến của sử gia Trần Gia Phụng (khфng phải lа tнn đồ Thiкn Chъa giбo) sau đвy:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
“Tuy nhiкn cần phải chъ э lа khфng phải toаn thể giбo sĩ, hay toаn thể tнn đồ
Thiкn Chъa giбo người Việt, đều hợp tбc với Phбp. Cũng cần phải chъ э thкm rằng
trong hаng ngũ những người hợp tбc với Phбp, khфng phải hoаn toаn chỉ lа những
người theo đạo Thiкn Chъa…. Cần phải chъ э tới tất cả cбc khнa cạnh trкn, để
nhấn mạnh đến một điều lа những người hợp tбc với Phбp, hay những người phản bội
quốc gia dвn tộc, hoаn toаn lа những hаnh vi cб nhвn của người đу, chứ khфng
phải vм người đу theo một tфn giбo nаo. Người Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>cần
tбch bạch điều nаy để trбnh bị lợi dụng, khнch động, rồi đi đến chia rẽ, phвn
hуa, chỉ cу lợi cho những thế lực phi quốc gia dвn tộc”. (Trần Gia Phụng. Bước
Đầu Truyền Giбo Tại Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>.
Tuyển tập Gia đмnh Thбnh Tự 1957 – 2007. Trang 131-133).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<p style="margin: 0px; padding: 0px"> </p>
</span>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="color: rgb(0, 0, 0); font-family: arial, sans-serif; font-size: 12px; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; text-align: right; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px">
Trần Vinh</span></b><span style="font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px"><span class="Apple-converted-space"> </span>(Thбng
3.2013)</span></p>
<span style="color: rgb(0, 0, 0); font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: auto; text-align: left; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 1; word-spacing: 0px; -webkit-text-stroke-width: 0px; font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px; background-color: rgb(250, 250, 250)">
<p class="MsoNormal" align="justify" style="line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<b style="margin: 0px; padding: 0px">Chъ thнch:</b><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
1. Tham khảo Phạm Văn Sơn. Sđd., trang 150, 154,155. Coi thкm: Phan Phбt Huồn.
Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Giбo
Sử. Quyển 1. In lần 2. Trang 508 vа Mark W. McLeod. Triều đмnh Huế vа Chủ trương
bаi Thiкn Chъa Giбo 1862-1868. Ngф Bắc dịch. www. Gio-o.com).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
2. Tổng kết tổn thất giбo dвn phải chịu trong giai đoạn nаy, Lm. Vũ Thаnh viết:
“<i style="margin: 0px; padding: 0px">Tại Quảng Nam, quan đг bắt Рức Cha
Charbonnier, Thừa Sai Vancamelbeke, ba linh mục Việt vа nhiều thầy giảng. Họ
đбnh đập vа giam giữ nhiều ngаy. Tại Nghệ An, Vũ Trọng Bмnh, Nguyễn Tri Phương
vа Phan Huy Vịnh tỏ ra thщ nghịch với Cфng Giбo để cho nhуm Văn Thвn đốt phб bốn
chục họ đạo. Tại<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Рịnh
nhуm Văn Thвn đг tấn cфng lаng Cфng Giбo thuộc địa phận Tвy từ ngаy 14-1-1868.
Sau đу lần lượt mười hai họ đạo bị đốt phб khiến 4.000 người Cфng Giбo phải chạy
về nhа chung tị nạn”<span class="Apple-converted-space"> </span></i>(<i style="margin: 0px; padding: 0px">Lm.
Vũ Thаnh. Dтng Mбu Anh Hщng. Phần V: Những cuộc bбch đạo thế kỷ 19. Chương 8:
Những Vụ Thảm sбt Người Cфng Giбo Do Văn Thвn Khởi Xướng. dunglac.info. Đọc thкm
Trịnh Việt yкn. Mбu Tử Đạo Trкn Đất Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>,
USA., 1987. Trang 58 vа Phan Phбt Huồn. Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Giбo
Sử. Quyển I. In lần 2. Trang 515</i>).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
3. Xem Phan Phбt Huồn. Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Giбo
Sử. Quyển I. In lần thứ 2. Trang 521.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
4. Trong dвn gian xứ Nghệ, vẫn truyền tụng những bаi vи kể lại cuộc nổi dậy vа
bбch hại đạo của cбc Văn Thвn một cбch sống động:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<i style="margin: 0px; padding: 0px">Văn Thвn xứ Nghệ dụng tмnh вm mưu<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tъ Trần, Tъ Đặng thм đầu<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tъ Vinh, nho Thiệu cщng nhau ăn thề.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đầu năm Giбp Tuất kйo cờ<br style="margin: 0px; padding: 0px">
"Bмnh Tвy sбt tả" chữ đề khфng sai<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Phen nаy sống mбi một hai<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nghệ An, Hа Tĩnh ai ai nức lтng<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nho Đắc thм ở phủ Bщng<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Truyền cho nho Phổ cũng đồng nhất tвm<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tưởng lа hồi phục nước<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region>.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nỏ hay nhа Nguyễn đa đoan hại nтi<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Truyền cho đại tướng Hồ Oai<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kйo quвn dư vạn, khвm sai tiễu trừ.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
………………………………………..<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nho Năm, nho Hướng đфi chаng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tъ Mai, đội Lựu lа lаng văn thвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cố bang, cố ở đạ cвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Lтng giời chẳng giъp chẳng mần nкn chi.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kйo lкn chợ Rạng một khi.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Ba vạn chống nốc, cố thм sang Giăng.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đồn đвy tа đạo mấy thằng,<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đem ra ta chặt thủ quăng xuống rаo.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Sao mа chẳng chộ giбo mбc siкu đao hai hаng ?<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Gửi tờ nho Hướng, cố Bang</i></p>
<p class="MsoNormal" align="justify" style="line-height: normal; margin-left: 0in; margin-right: 0in; margin-top: 0in; margin-bottom: 0pt; padding: 0px">
<i style="margin: 0px; padding: 0px">
<span style="font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px">Để
ta sбt tả gươm sang bкn đời<span class="Apple-converted-space"> </span><br style="margin: 0px; padding: 0px">
Sбt tả mới được vаi ba nơi<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Xổ kỳ Truфng Nб đổ người về đфng<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Sбt tả mới được vừa xong.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kйo ngang qua cửa cực lтng văn thвn.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cực lтng cố chạy cфng văn<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kйo xuфi ta đбnh bắt thằng tбc vi<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Quвn thời ta chйm quбch đi<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Lưa một thằng tướng đem về đвy tau<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đem về được mấy ni lвu<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Đem ra ta chặt, chuộc đầu chẳng cho<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Tưởng hồ hai huyện ra trт.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cố đặt cai đội, cố cho thфng hаnh<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nam Đường mới lấy phủ Anh<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Thanh Chương lấy huyện cho thаnh cфng chi<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Cố sai một tiếng ra hai<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Kйo ra phủ Diễn thật tаi anh linh<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trống đбnh cờ mờ dập dмnh<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Ta chộ phủ Diễn ta kinh khфng vаo<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Phủ Diễn cổng kнn thаnh cao<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nạp sъng ta bắn cho trаo thаnh ra.... (Tcnao.net (vietnc)</span></i><span style="font-size: 10pt; font-family: Arial; margin: 0px; padding: 0px"><br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
5. Trong cuốn Dтng Mбu Anh Hщng, Lm. Vũ Thаnh viết: “Theo tường trмnh của Рức
Cha Puginier, Giбm Mục Hа Nội, thм từ thбng 3-1883, Hа Nội, Nam Рịnh vа Hải
Dương bị cướp phб. Nguyкn thбng 12 ở Hа Nội cу 300 lаng, tức lа 1/3 bị phб.
Trong cбc lаng toаn tтng Cфng Giбo thм cу 4 lаng bị hủy diệt, 15 lаng khбc bị
cướp. Tại Thanh Hуa, hai trong sбu xứ bị hủy diệt, 242 nhа thờ vа nhа nguyện bị
рốt chбy, 6 thừa sai, 11 linh mục vа 63 thầy giảng cщng với 288 giбo dвn bị thảm
sбt” (Lm. Vũ Thаnh. Dтng mбu Anh Hщng. Sрd).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
6. Ts. Trịnh Việt Yкn tường thuật tổng quбt về cơn bбch hại người theo đạo Gia
Tф trong 2 năm nаy như sau: “<i style="margin: 0px; padding: 0px">Năm 1885 vа
1886 lа hai năm tang tуc nhất của Giбo Hội Việt Nam trкn đường khổ nạn. Thật lа
hai năm trкn đỉnh nъi Sọ! Những con số sau đвy lаm chứng điều đу:<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Trong tỉnh Thanh Hуa từ thбnh 3 đến thбng 9 năm 1885 hơn 1800 bổn đạo bị chйm.
Vа hơn 100 họ đạo bị phб. Khoảng giữa thбng 12. 1885 tại Quảng Bмnh cу hơn 2000
bổn đạo bị giết. Thбng 1.1886 lại thкm một cha vа 442 bổn đạo bị chйm chết vа 10
họ đạo bị thiкu ra tro cщng 1800 người phải chạy sang Đồng Hới sống bơ vơ khфng
nhа ở, cơm ăn. Năm 1885, tỉnh Quảng Trị mất 10 cha, 8000 bổn đạo vа 70 họ đạo.
Tбm ngаn người sống sуt phải chạy đến cầu cứu với Đức Cha Lộc (Mgr. Gaspard) ở
Huế. Qua năm 1886 lại cу thкm 6000 người bị giết. Trong tỉnh Quảng<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>cу
hơn 1000 người bị giết. Trong tỉnh Quảng Ngгi cу 40 họ đạo bị phб vа 6000 bổn
đạo bị giết. Trong hai tỉnh Khбnh Hтa vа Bмnh Thuận, người Cфng Giбo, tuy khфng
ai bị giết, nhưng phải chạy lкn rừng trъ ẩn, để lại lаng mạc, nhа cửa lаm mồi
ngon cho quвn địch cướp bуc vа đốt phб. Trong tỉnh Phъ Yкn, chъng giết cha Bảo,
cha Hậu vа hơn 6000 bổn đạo.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Nhưng số thiệt hại khфng nơi nаo đau xуt vа nặng nề như trong tỉnh Bмnh Định: 7
linh mục, 60 thầy giảng, 270 nữ tu Mến Thбnh Giб vа 24000 người bị giết. Cбc cơ
sở truyền giбo như tтa Giбm mục, nhа thờ, nhа xứ, hai chủng viện, một nhа in, 10
tu viện vа 225 nhа nguyện bị thiкu tan. Tất cả 150 họ đạo bị đốt phб, chỉ trừ cу
hai họ thoбt nạn. Hơn 8000 bổn đạo chạy ra Quy Nhơn, phải đуi khбt hầu như chết
rũ, vа Đức Cha Hвn (Mgr. Van Camelbeke) phải sai mấy linh mục thвn hаnh vаo tận
Gia Định đong gạo để nuфi họ. Cбch mấy ngаy Đức Cha lại phải thuк một chiếc tаu
Đức Gerda chở những người đу vаo Gia Định. Nhưng chỉ chở được 3000 người. Số cтn
lại phải ở lại chơ vơ trкn bгi biển Quy Nhơn. Suốt một năm trời họ sống nheo
nhуc như những kẻ phải lưu đầy khốn khổ trăm chiều.<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Về phнa cбc thừa sai truyền giбo, chъng ta cũng đếm được gần 20 vị phải chết
đồng thời với giбo hữu trong những hoаn cảnh bi đбt. Trong tỉnh Thanh Hуa thuộc
địa phận Tвy Đаng Ngoаi cу 7 vị bị giết, đу lа: Cha Khanh (Bйchel), Chвu
(Gйlot), Nhвn (Rival), Thiện (Manissol), Khanh (Sйguret), Điều (Antoine), vа
Tuвn (Tamet).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Địa phận Đаng Trong mất 8 vị: Cha Tвn (Poirier), Hoбn (Guйgan), Chвu (Garin), Sĩ
(Macй), Chung (Barrat), Minh (Dupont), Thаnh (Tribarne) vа Thuфng (Chatelet)”.
(Trịnh Việt yкn. Mбu Tử Đạo Trкn Đất Việt.<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">USA</st1:place></st1:country-region>,
1987. Trang 62-64). Xem thкm: Vũ Thаnh. Dтng Mбu Anh Hщng. Sđd. vа Phan Phбt
Huồn. Việt<span class="Apple-converted-space"> </span><st1:country-region w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;"><st1:place w:st="on" style="margin: 0px; padding: 0px;">Nam</st1:place></st1:country-region><span class="Apple-converted-space"> </span>Giбo
Sử. Quyển I. In lần thứ 2. Từ trang 526 tới 540).<br style="margin: 0px; padding: 0px">
<br style="margin: 0px; padding: 0px">
Chỉ nguyкn рợt bбch hại nаy, Lm. Vũ Thаnh ước tнnh: “Tổng cộng số giбo dвn bị
giết cу tới 40.000 người, 20 thừa sai, 30 linh mục Việt, hаng ngаn họ đạo bị
thiкu hủy” (Lm.Vũ Thаnh. Dтng Mбu Anh Hщng. Sđd.).</i></span></p>
</span>
</body>
</html>