Dưới triều đại Đức Piô XI (1922-1939), một lễ kính các thánh tử đạo đổ máu hồi hoàng đế Nêrô cấm đạo, đã được thành lập vào năm 1923. Lễ đó chỉ kính riêng trong giáo phận Rôma thôi. Đến cuộc canh tân phụng vụ, sau Công Đồng Vaticanô II, vào năm 1970, lễ này được Đức Phaolô VI (1962-1978) nối kết với đại lễ kính hai thánh Phêrô và Phaolô - kính trọng thể vào ngày 29.6 - và được mừng chung trong toàn thể Giáo hội với bậc lễ nhớ tự do. Ta đừng lẫn giáo đoàn Rôma với đế quốc Rôma là đế quốc đương thời vòng quanh tất cả những miền đất chung quanh Địa trung hải, phía bắc ăn sang tới tận nước Anh, nước Đức. Vả nữa, lễ này chỉ tôn kính các thánh tử đạo tiên khởi của giáo đoàn Rôma, chịu tử đạo trong khoảng hậu bán thế kỷ thứ nhất, tức từ năm 64 đời Nêrô tới năm 96, cuối đời Đômitianô.

Giáo đoàn Rôma được thành lập năm nào và do ai, thì lịch sử cũng không biết rõ. Sử gia Suêtôniô (cuối thế kỷ I đầu thế kỷ II) cho biết năm 49, hoàng đế Clauđiô (41-54) đã ra sắc chỉ trục xuất khỏi Rôma những người Do thái có liên hệ với một nhân vật mang tên “Chrestos” nào đó, (có lẽ là “Christus” chăng). Sách Công vụ tông đồ (18,2) nói ông Aquila và phu nhân là bà Prisca cũng ở trong số người bị trục xuất đó. Nhờ hai ông bà này cho biết mà thánh Phaolô hồi đó đang ở Côrintô mới biết về tình trạng giáo đoàn Rôma đương thời. Và khoảng cuối năm 57 sang đầu năm 58, thánh Phaolô đã viết cho giáo đoàn Rôma ấy một bức thư dài, mà chúng ta còn được đọc ngày nay.

Lịch sử nói rõ rằng cho đến năm 64, số giáo dân trong giáo đoàn Rôma đã tăng nhiều, mọi tầng lớp xã hội đều có họ hiện diện. Nếp sống của họ khác xa, cao hơn những người Do thái cố chấp và những tay buôn súc vật tế thần, cũng như những người bán ảnh tượng các thần minh ngoại giáo. Vì mất mối lợi vì đố kỵ, nên những giới đó oán ghét kitô hữu. Họ tung ra nhiều vu cáo chống đánh kitô hữu. Họ phao lên rằng kitô hữu hội họp nhau để làm nhiều tội ác: loạn luân, giết trẻ em làm hi lễ… và họ nhăm nhe chỉ muốn giết kitô hữu cho rồi.

Thình lình vào đêm 17 rạng ngày 18 tháng 7 năm 64, một cuộc hỏa hoạn ghê gớm xảy ra, cháy suốt bảy ngày bảy đêm liền, thiêu hủy tất cả những khu phố cũ kỹ và đông dân nhất ở phía nam thành phố Rôma, từ đồi Palatinô đến đồi Esquilinô. Ngay khi lửa còn đang cháy đã có tiếng đồn rằng vua Nêrô quyết định đốt cháy những khu phố tồi tàn để kiến thiết lại thành phố cho lộng lẫy hơn. Nhà vua và chính quyền không những không chữa cháy, mà chính trong lúc ấy, Nêrô còn hóa trang thành diễn viên sân khấu, gảy đàn hát bản anh hùng ca ông đã soạn trước về cuộc hỏa hoạn thành Troas theo anh hùng ca của Homeros ngày trước.

Sự kiện đó chứng minh rằng chính Nêrô đã cho lệnh đốt thành Rôma. Ông lo sợ trước dư luận quần chúng, vì trước đó ông đã giết mẹ đẻ của ông, đã đá chết vợ ông đang mang thai, đã ra lệnh tru di đại thần Burrhô, ngay lại đốt thành. Nhưng viên cố vấn Tigellinô đã khuyên ông đổ hết tội đốt thành ấy cho kitô hữu. Và ông ra lệnh tiêu diệt Kitô giáo.

Về điểm này sử gia Tacitô (55-120) của Rôma đã viết trong tập 15 bộ “Ký sự” của ông như sau: “Để tránh tiếng cho rằng nhà vua đã ra lệnh đốt thành phố Rôma, Hoàng đế Nêrô đã đổ tội cho các kitô hữu (christiani), bọn người hiện đang bị dân chúng trong thành phố ghét bỏ. Từ Christiani này phát sinh từ từ Christus là tên của một người Do thái bị tổng trấn Phongxiô Philatô hành hình dưới triều hoàng đế Tibêriô… Trước tiên, người ta bắt bớ những người tự xưng là kitô hữu; về sau, qua chỉ điểm, một số vô kể khác bị bắt. Họ bị bắt không phải vì họ đốt cháy thành phố, nhưng do lòng thù ghét của dân chúng đối với họ. Người ta biến họ thành trò chơi quái ác: quăng họ vào hầm thú dữ hay cho chó xé xác; đóng đinh họ vào thập tự hoặc thiêu sinh họ. Vào lúc chiều tối, người ta đốt cháy họ như những ngọn đuốc. Hoàng đế Nêrô dành cả công viên của mình vào trò chơi này, và còn thiết lập cả một hí trường hành hạ kitô hữu. Vào lúc các tay đua xe tiến vào hí trường, ông tiến vào giữa đám đông hoặc đứng trên xe riêng của mình, để thưởng ngoạn trò chơi tàn ác ấy. Có lần nhà vua cùng với các cận thần bầy tiệc vui trước những ngọn đuốc người kitô hữu ấy…”

Lời sử gia Tacitô nói trên quả đã dư đủ cho ta thấy các kitô hữu Rôma thời bấy giờ phải chịu gian nan nhường nào, đó là chưa kể những người bị gươm chém giáo đâm, bị buông sông cho chết, bị mặc da thú giả làm thú dữ rồi xua vào hí trường cho hùm, beo, sư tử cắn xé…

Cuộc bắt đạo đầu tiên ở giáo đoàn Rôma chỉ chấm dứt vào năm 68 khi tướng Gabalđa từ Tây Ban Nha đem quân về đảo chính, Nêrô phải tháo chạy và tự sát. Tiếp đó là một ít năm bình yên. Sang đời Đômitianô lại bùng nổ, lần này ra khắp đế quốc cho đến năm 96, Đômitianô bị đâm chết, thì chấm dứt cuộc bách đạo ở thế kỷ đầu. Các thế kỷ sau nó còn dai dẳng cho đến thế kỷ IV mới chấm dứt.

Các vị thánh tử đạo vào thế kỷ I ở Rôma, ngoài thánh Phêrô và Phaolô, lịch sử còn ghi danh các vị thánh sau đây: Prôcessô, Martinianô, Anastasiô, ông bà Flaviô Clementê và Domitilla là người hoàng tộc và đang giữ chức lớn trong triều đình, hai bà quí phái Anastasia và Basillista từng lo liệu mai táng thánh Phêrô bị đóng đanh ngược… Còn rất nhiều vị khác vô danh lịch sử không thể ghi tên lại hết được: con số ấy theo Tacitô là vô kể. Cũng nên nói rằng giáo đoàn Rôma đương thời gồm cả mấy tỉnh chung quanh Rôma. Ở các tỉnh ấy cũng có nhiều vị thánh tử đạo vào thời kỳ đầu này, như Milanô có các thánh Gervasiô, Prôtasiô, Nazariô và Celsô; ở Brescia có thánh Alexanđriô; ở Pisa có thánh Phaulinô; ở Etruria có thánh Fêlicê và Constancia; ở Aquilêa có thánh Hermagoras, Fortunatô, Euphêmia, Đôrôthê và Fresma v.v…

Trong một bức thư gửi giáo đoàn Côrintô, Đức Thánh Giáo Hoàng Clêmentê I (89-94) đã viết về các thánh ấy: “… Rất đông người được tuyển chọn. Vì bị đố kỵ, các ngài đã phải chịu nhiều cực hình đau đớn, và để lại cho chúng ta những tấm gương xán lạn. Vì bị đố kỵ mà các bà Đanaiđa và Điaxêa đã chịu bách hại. Dù là phận liễu yếu đào tơ, các bà đã trải qua những khổ hình ghê tởm, nhưng đã chạy hết chặng đường… Anh em thân mến, tôi viết cho anh em những điều trên không phải chỉ để khuyên nhủ anh em, mà còn để tự nhắc nhở cho mình nữa. Quả thật, chúng ta đang ở trong cùng một đấu trường, tham gia cùng một trận tuyến. Vì vậy chúng ta… phải sống theo qui luật quí giá và đáng trọng của truyền thống chúng ta”.

Cùng với cả Giáo hội, hôm nay chúng ta hãy “xin cho cuộc chiến thắng vẻ vang của các thánh thuộc giáo đoàn Rôma trong những bước đầu, làm cho chúng ta được bền lòng vững chí, chiến đấu anh dũng để bảo vệ đức tin” của chúng ta.